Wykres kołowy czy słupkowy? Kiedy który i jak je zrobić w pracy dyplomowej

Wykres kołowy czy słupkowy? W pracy dyplomowej prawie zawsze lepszy jest wykres słupkowy, bo długości słupków porównuje się dokładniej niż kąty i pola wycinków. Wykres kołowy ma sens tylko wtedy, gdy pokazujesz podział jednej całości na kilka części (odsetki sumują się do 100%), kategorii jest niewiele, a jedna lub dwie wyraźnie dominują. Gdy chcesz porównać strukturę odpowiedzi w kilku grupach albo pokazać kilka pytań na skali Likerta, wybierz skumulowany wykres słupkowy. Poniżej znajdziesz zasady wyboru, przykład na liczbach, najczęstsze błędy i wymogi APA 7 dla rysunków.

Ten tekst dotyczy wykresów dla zmiennych kategorialnych, czyli takich jak płeć, kierunek studiów albo odpowiedź „tak/nie”. Wykresy dla zmiennych ilościowych (histogram, wykres pudełkowy, wykres rozrzutu) omawiamy w tekście histogram, wykres pudełkowy i rozrzutu, a ogólne zasady umieszczania tabel i rysunków w pracy w tekście tabele i wykresy w pracy magisterskiej.

Wykres kołowy czy słupkowy: szybka odpowiedź

Najpierw ustal, jakiego typu jest Twoja zmienna, bo od tego zależy kolejność słupków i wybór wykresu. Pomoże w tym tekst o zmiennych nominalnych, porządkowych i ilościowych.

Dlaczego wykres słupkowy czyta się dokładniej

Cleveland i McGill (1984) w serii eksperymentów sprawdzili, jak dokładnie ludzie odczytują wartości z różnych elementów graficznych. Najdokładniej oceniamy położenie wzdłuż wspólnej osi, a kąty, pola i odcienie kolorów odczytujemy z wyraźnie większym błędem. Wykres słupkowy koduje wartości długością i położeniem na wspólnej osi, a wykres kołowy kątem i polem wycinka. Dlatego dwa wycinki o udziałach 26% i 30% wyglądają niemal tak samo, a dwa słupki o tych wartościach od razu różnią się wysokością.

Few (2007) zwrócił uwagę na jeszcze jedną rzecz: wykres kołowy ma pokazywać relację części do całości, ale wykres słupkowy z osią w procentach robi to niemal równie dobrze, a przy okazji pozwala porównywać części między sobą. W pracy dyplomowej czytelnik prawie zawsze porównuje kategorie („która odpowiedź była częstsza”), więc przewaga słupków jest praktyczna, a nie tylko estetyczna.

Wykres słupkowy: kiedy go użyć i jak zrobić dobrze

Wykres słupkowy to domyślny wybór dla każdej zmiennej kategorialnej. Kilka zasad decyduje o tym, czy będzie czytelny:

• Oś wartości zaczyna się od zera. Długość słupka jest informacją, więc ucięta oś (na przykład od 20%) optycznie powiększa różnice.
• Kategorie nominalne sortujesz od najczęstszej do najrzadszej, a kategorię „inne” stawiasz na końcu. Kategorie porządkowe, na przykład wykształcenie albo odpowiedzi na skali, zostawiasz w naturalnej kolejności.
• Przy długich nazwach kategorii wybierz słupki poziome. Etykiety zmieszczą się w jednej linii i nie trzeba ich obracać.
• Podawaj odsetki, a liczebność całej grupy (N) umieść w podpisie albo w notce. Przy małych grupach dopisz liczebności przy słupkach.
• Jedna seria danych nie potrzebuje legendy ani kilku kolorów. Wszystkie słupki mogą mieć ten sam kolor.

Wykres kołowy: kiedy stosować

Wykres kołowy nie jest zakazany, ale ma wąskie zastosowanie. Microsoft w dokumentacji Excela zaleca go, gdy masz tylko jedną serię danych, żadna wartość nie jest ujemna, prawie nie ma wartości zerowych i masz nie więcej niż siedem kategorii tworzących całość. W pracy dyplomowej ten limit warto zaostrzyć do kilku kategorii. Wykres kołowy dobrze działa na przykład wtedy, gdy chcesz pokazać, że 70% respondentów korzysta z jednego rozwiązania, a reszta dzieli się na dwie małe grupy.

Wykres kołowy jest błędem, gdy:

• pytanie było wielokrotnego wyboru i odsetki sumują się do więcej niż 100%,
• porównujesz kilka grup osobnymi kołami obok siebie, bo oko nie porówna kątów między rysunkami,
• kategorii jest dużo, a kilka ma podobne udziały,
• pokazujesz średnie albo inne wartości, które nie są częściami jednej całości.

Jeśli już używasz wykresu kołowego, zacznij największy wycinek od godziny dwunastej, uporządkuj wycinki malejąco, wpisz odsetki bezpośrednio na wycinkach lub obok nich i zrezygnuj z efektu 3D oraz wysuniętych wycinków.

Przykład: te same dane na wykresie kołowym i słupkowym

Przykładowe dane: 120 osób odpowiedziało na pytanie jednokrotnego wyboru „Skąd najczęściej czerpiesz informacje o zdrowiu?”.

Na wykresie kołowym od razu widać, że Internet zajmuje ponad jedną trzecią koła. Trudno jednak powiedzieć, czy wycinek „Rodzina i znajomi” (54°) jest wyraźnie większy od „Telewizja, radio, prasa” (42°), a dwa ostatnie wycinki (42° i 30°) wyglądają podobnie. Na poziomym wykresie słupkowym, posortowanym od najczęstszej odpowiedzi, kolejność i różnice czyta się bez wysiłku, a długie nazwy kategorii mieszczą się przy osi. Pięć kategorii mieści się w limicie wykresu kołowego, ale skoro w opisie chcesz porównać źródła informacji między sobą, lepszy jest wykres słupkowy.

W tekście pracy opis takiego rysunku może brzmieć: „Najczęstszym źródłem informacji o zdrowiu był Internet (38,3%), a następnie lekarz lub pielęgniarka (26,7%). Tradycyjne media wskazało 11,7% badanych”. Jak opisywać rozkłady odpowiedzi bez powtarzania wszystkich liczb, pokazujemy w tekście jak opisać wyniki ankiety w pracy.

Skumulowany wykres słupkowy: struktura w kilku grupach

Skumulowany wykres słupkowy 100% pokazuje każdą grupę jako jeden słupek podzielony na odcinki odpowiadające kategoriom. To najlepszy sposób, by porównać strukturę odpowiedzi w kilku grupach, i dobra alternatywa dla kilku wykresów kołowych obok siebie. Przykładowe dane: odpowiedzi na stwierdzenie „Zajęcia online były dla mnie wartościowe” (od 1 = zdecydowanie się nie zgadzam do 5 = zdecydowanie się zgadzam) w trzech kierunkach studiów.

Na skumulowanym wykresie od razu widać, że na zarządzaniu ponad połowa studentów (52,5%) się nie zgadzała, a na fizjoterapii przeważała zgoda (55%). Trzy wykresy kołowe pokazałyby te same liczby, ale porównanie wymagałoby przeskakiwania wzrokiem między kołami. Przy takim wykresie zachowaj kolejność kategorii od „nie zgadzam się” do „zgadzam się”, użyj skali barw od jednego koloru do drugiego (a środek skali w neutralnym odcieniu) i podpisz liczebność każdej grupy. Do jednego rysunku możesz też zebrać kilka pozycji jednej skali; więcej o samej skali piszemy w tekście skala Likerta.

Pamiętaj, że wykres pokazuje opis, a nie test. Jeśli chcesz stwierdzić, że kierunki różnią się istotnie, potrzebujesz testu, na przykład chi-kwadrat dla tabeli krzyżowej albo testu Kruskala-Wallisa dla odpowiedzi porządkowych.

Grupowany wykres słupkowy: liczebności czy odsetki

Grupowany wykres słupkowy stawia obok siebie słupki dla kilku grup w każdej kategorii. Sprawdza się, gdy kategorii jest niewiele, a najważniejsze jest porównanie grup w obrębie jednej odpowiedzi, na przykład odsetka osób pracujących zarobkowo wśród studentów stacjonarnych i niestacjonarnych. Przy dwóch kategoriach odpowiedzi („pracuje” i „nie pracuje”) wystarczy zresztą pokazać jedną z nich: dwa słupki, 30% i 60%, mówią wszystko.

Najważniejsza decyzja dotyczy tego, co pokazuje oś. Gdy grupy mają różną liczebność, liczebności wprowadzają w błąd: 20 osób w grupie liczącej 80 to relatywnie mniej niż 15 osób w grupie liczącej 30 (25% wobec 50%), choć słupek liczebności jest wyższy. Pokazuj wtedy odsetki liczone w obrębie każdej grupy, czyli procenty w wierszach tabeli krzyżowej, i podaj liczebność grup w legendzie albo w notce. Liczebności mają sens tylko wtedy, gdy grupy są równe albo gdy celem jest pokazanie, jak liczne były same grupy.

Słupki przedziałów ufności i odchyleń standardowych, znane z wykresów średnich, przy danych kategorialnych zwykle pomijasz. Jeśli promotor ich oczekuje, dotyczą one odsetków, a nie liczebności, i trzeba je policzyć osobno. Prostszym rozwiązaniem jest podanie wyniku testu w tekście pod rysunkiem.

Wykres kolumnowy a słupkowy w Excelu

W Excelu nazwy są inne niż w potocznym języku. Wykres kolumnowy ma pionowe słupki, kategorie na osi poziomej i wartości na pionowej. Wykres słupkowy ma słupki poziome, kategorie na osi pionowej. W metodologii oba nazywa się zwykle wykresami słupkowymi, a w pracy możesz użyć dowolnej wersji.

1. Przygotuj tabelę: w jednej kolumnie nazwy kategorii, w drugiej odsetki (policzone na przykład funkcją LICZ.JEŻELI, opisaną w tekście statystyki opisowe w Excelu).
2. Posortuj wiersze malejąco, jeśli zmienna jest nominalna.
3. Zaznacz tabelę i na karcie Wstawianie wybierz wykres kolumnowy lub słupkowy w wersji 2D. Dla struktury w grupach wybierz wariant „100% skumulowany”.
4. Usuń tytuł wykresu z obszaru rysunku (tytuł będzie w podpisie nad rysunkiem), linie siatki, jeśli nie są potrzebne, i legendę przy jednej serii.
5. Dodaj etykiety danych i sprawdź, czy oś wartości zaczyna się od zera.
6. Ustaw przecinek dziesiętny i spójną czcionkę, a potem obejrzyj wykres w skali szarości.

W wykresie słupkowym poziomym Excel domyślnie rysuje pierwszą kategorię z tabeli na dole. Aby najczęstsza odpowiedź była na górze, w opcjach osi pionowej zaznacz kategorie w odwrotnej kolejności.

Wymogi APA 7 dla wykresów w pracy dyplomowej

Podręcznik APA (2020) traktuje każdy wykres jako rysunek. Rysunek ma numer pogrubiony nad nim (Rysunek 1), pod numerem tytuł kursywą, legendę wewnątrz obszaru rysunku, jeśli jest potrzebna, i notkę pod spodem z wyjaśnieniem skrótów i liczebności. Rysunek ma być prosty i wolny od zbędnych ozdobników, dlatego rezygnujesz z efektów trójwymiarowych i tekstur, a etykiety osi i kolory muszą być czytelne także w druku czarno-białym. Każdy rysunek przywołujesz w tekście numerem, zanim się pojawi.

Podpis i notka do wykresu z przykładu mogłyby wyglądać tak:

Rysunek 1
Źródła informacji o zdrowiu wskazywane przez badanych

Notka. N = 120. Pytanie jednokrotnego wyboru, odsetki sumują się do 100%. Dane przykładowe.

Wiele polskich uczelni ma własne zasady: podpis pod rysunkiem, nazwę „Wykres” lub „Rycina” i obowiązkowe źródło. Wytyczne wydziału mają pierwszeństwo przed APA, a w całej pracy wszystkie rysunki wyglądają tak samo.

Typowe błędy przy wykresach dla danych kategorialnych

• Wykres kołowy dla pytania wielokrotnego wyboru.
• Efekt 3D, który zniekształca wielkość wycinków i słupków.
• Kilka wykresów kołowych obok siebie zamiast jednego skumulowanego wykresu słupkowego.
• Oś pionowa wykresu słupkowego zaczynająca się powyżej zera.
• Kategorie porządkowe posortowane według częstości, przez co gubi się kolejność skali.
• Brak informacji o liczebności, gdy „50%” oznacza cztery osoby.
• Wykres do każdego pytania ankiety, także do płci w dwóch kategoriach, którą wystarczy opisać jednym zdaniem.
• Ten sam rozkład pokazany w tabeli i na wykresie.
• Kolory, które w druku czarno-białym zlewają się w jeden odcień szarości.

Jeśli masz dane z ankiety i potrzebujesz policzonych rozkładów odpowiedzi, tabel krzyżowych i wykresów w standardzie APA, zobacz, jak wygląda analiza wyników ankiety. Raport to materiał analityczny; wybór rysunków do pracy i ich opis należą do Ciebie.

Najczęstsze pytania

Kiedy stosować wykres kołowy, a kiedy słupkowy?

Wykres kołowy stosuj tylko wtedy, gdy pokazujesz podział jednej całości (100%) na kilka kategorii, najlepiej z jedną wyraźnie dominującą. We wszystkich innych sytuacjach, zwłaszcza gdy porównujesz kategorie lub grupy, wybierz wykres słupkowy. Jest czytelniejszy, bo długości porównuje się dokładniej niż kąty.

Ile kategorii może mieć wykres kołowy?

Microsoft w dokumentacji Excela zaleca nie więcej niż siedem kategorii. W pracy dyplomowej bezpieczniej trzymać się kilku, bo przy podobnych udziałach wycinki stają się nie do odróżnienia. Przy większej liczbie kategorii wybierz wykres słupkowy.

Czym różni się wykres kolumnowy od słupkowego w Excelu?

Tylko orientacją. W Excelu wykres kolumnowy ma słupki pionowe, a wykres słupkowy poziome. W metodologii oba nazywa się zwykle wykresami słupkowymi; wersja pozioma lepiej mieści długie nazwy kategorii.

Kiedy użyć skumulowanego wykresu słupkowego?

Gdy chcesz porównać strukturę odpowiedzi w kilku grupach albo pokazać kilka pytań na tej samej skali, na przykład skali Likerta. Wersja 100% pokazuje odsetki w każdej grupie, więc grupy o różnej liczebności można porównać bezpośrednio.

Czy można zrobić wykres kołowy dla pytania wielokrotnego wyboru?

Nie. Przy wielokrotnym wyborze odsetki sumują się do więcej niż 100%, a wykres kołowy zakłada podział jednej całości. Dla takiego pytania użyj wykresu słupkowego i w notce zaznacz, że respondenci mogli wskazać kilka odpowiedzi.