Jak opisać wyniki ankiety w pracy magisterskiej i licencjackiej

Rozdział z wynikami ankiety to miejsce, z którego promotorzy najczęściej odsyłają pracę do poprawy. Zwykle nie dlatego, że liczby są złe, tylko dlatego, że opis jest chaotyczny: tabela za tabelą, każde pytanie po kolei, a hipotezy giną gdzieś po drodze. Poniżej znajdziesz układ, który sprawdza się zarówno w pracy licencjackiej, jak i magisterskiej, oraz przykładowe zdania z wynikami testów, które możesz potraktować jako wzór zapisu.

Co powinien zawierać opis wyników ankiety

Opis wyników ankiety w pracy dyplomowej ma trzy warstwy. Pierwsza to charakterystyka badanej próby, czyli kto odpowiadał na pytania. Druga to statystyki opisowe zmiennych, które badasz: rozkłady odpowiedzi, odsetki, średnie i odchylenia standardowe. Trzecia to weryfikacja hipotez, czyli wyniki testów statystycznych razem z wielkością efektu. Interpretacja tych wyników, porównanie z literaturą i wnioski praktyczne trafiają do osobnej części, nazywanej dyskusją albo wnioskami.

Ten podział pochodzi ze standardu APA 7, który oddziela sekcję wyników od sekcji dyskusji, ale stosuje go też większość polskich wydziałów pedagogiki, psychologii, nauk o zdrowiu i zarządzania. Jeśli Twoja uczelnia ma własny wzór części badawczej, trzymaj się go, bo zasady opisane niżej pasują do niemal każdego wzoru. Miejsce wyników w całej części badawczej opisujemy w tekście o tym, jak napisać rozdział empiryczny w pracy magisterskiej.

Krok 1: charakterystyka próby

Zanim pokażesz jakikolwiek wynik, opisz, kto wziął udział w badaniu. Podaj liczbę osób (N), liczbę ankiet odrzuconych i powód odrzucenia, sposób doboru oraz rozkład tych zmiennych demograficznych, które mają znaczenie dla hipotez. Jeśli porównujesz studentów stacjonarnych i niestacjonarnych, liczebność obu grup musi się pojawić już w tym miejscu, a nie dopiero przy teście.

Przykładowy opis dla przykładowych danych z ankiety o stresie wśród studentów:

W badaniu wzięło udział 156 studentów (101 kobiet, 65%; 55 mężczyzn, 35%) w wieku od 19 do 41 lat (M = 24,6; SD = 4,3). Stacjonarnie studiowały 84 osoby (54%), a niestacjonarnie 72 osoby (46%). Spośród 163 zebranych kwestionariuszy odrzucono 7, w których brakowało odpowiedzi na ponad połowę pozycji.

Demografię z wieloma kategoriami (wykształcenie, miejsce zamieszkania, staż pracy) zbierz w jednej tabeli częstości, zamiast pisać o każdej zmiennej w osobnym akapicie. W tekście omawiasz wtedy tylko to, co ma znaczenie dla dalszej analizy, na przykład że jedna kategoria okazała się bardzo mała i trzeba ją było połączyć z sąsiednią. Więcej przykładów znajdziesz we wpisie jak opisać badaną próbę w pracy.

Krok 2: pytanie po pytaniu czy zgodnie z hipotezami

To najczęstszy dylemat przy pisaniu tej części. Układ „pytanie po pytaniu” polega na omawianiu kolejnych pozycji kwestionariusza w tej kolejności, w jakiej stały w ankiecie: pytanie 1, tabela, komentarz, pytanie 2, tabela, komentarz. Układ „według hipotez” (albo według problemów badawczych) grupuje wyniki wokół pytań, na które praca ma odpowiedzieć.

W pracy magisterskiej z hipotezami prawie zawsze lepszy jest układ według hipotez. Promotor i recenzent czytają ten rozdział z jednym pytaniem w głowie: czy hipoteza się potwierdziła? Jeśli muszą szukać odpowiedzi w dwudziestu tabelach, ocena spada. Układ pytanie po pytaniu ma sens w pracy licencjackiej o charakterze diagnostycznym, w której celem jest opis zjawiska, na przykład nawyków żywieniowych uczniów. Nawet wtedy grupuj pytania tematycznie, a nie według numeru w kwestionariuszu.

Rozwiązanie pośrednie, akceptowane na większości kierunków, wygląda tak: najpierw krótki podrozdział ze statystykami opisowymi wszystkich zmiennych (jedna lub dwie tabele zbiorcze), potem podrozdziały odpowiadające kolejnym hipotezom. Każdy z nich zaczyna się od przypomnienia hipotezy, potem pokazuje test i wynik, a kończy jednym zdaniem rozstrzygnięcia.

Krok 3: jak opisać tabelę

Tabela i tekst mają różne zadania. Tabela przechowuje komplet liczb, a tekst prowadzi czytelnika przez to, co w niej najważniejsze. Każda tabela ma numer i tytuł, jest przywołana w tekście („Tabela 4 przedstawia...”) i daje się zrozumieć bez czytania akapitu obok. Format tabel opisujemy w poradniku o tym, jak zbudować tabelę wyników w APA 7.

Dobry opis tabeli ma dwa lub trzy zdania: co tabela pokazuje, co jest w niej najbardziej widoczne i co z tego wynika dla pytania badawczego, bez dopowiadania przyczyn. Przykład dla pytania o główne źródło stresu (przykładowe dane, N = 156):

Tabela 4 przedstawia rozkład odpowiedzi na pytanie o główne źródło stresu. Najczęściej wskazywano sesję egzaminacyjną (41%) oraz łączenie nauki z pracą zarobkową (27%). Problemy w relacjach z rodziną lub partnerem wskazało 9% badanych, a pozostałe 23% wybrało inne źródła.

Słaby opis to przepisanie tabeli słowami: „Sesję wskazały 64 osoby, co stanowi 41%, łączenie nauki z pracą wskazały 42 osoby, co stanowi 27%, relacje wskazało 14 osób, co stanowi 9%...”. Czytelnik dostaje te same liczby drugi raz i nic więcej. Zasada jest prosta: w tekście podajesz liczby, które niosą wniosek, a resztę zostawiasz w tabeli.

Krok 4: jak opisać wykres

Wykres pokazuje wzór, którego nie widać od razu w tabeli: różnicę między grupami, kształt rozkładu albo trend. Nie rób wykresu do każdego pytania. Jeśli ta sama informacja jest już w tabeli, wykres jest powtórzeniem, więc wybierz jedną formę. Wykres kołowy z dwiema kategoriami (tak/nie) prawie zawsze lepiej zastąpić jednym zdaniem.

Opis wykresu, tak jak tabeli, zaczyna się od przywołania, a potem nazywa to, co widać:

Na Rysunku 2 przedstawiono rozkład wyników skali stresu w obu grupach. Rozkład w grupie studentów niestacjonarnych jest przesunięty w stronę wyższych wartości, a rozrzut wyników w obu grupach jest zbliżony.

Pilnuj opisów osi i jednostek. Na wykresie słupkowym z odsetkami oś pionowa powinna zaczynać się od zera, bo ucięta oś optycznie powiększa różnice i recenzenci to wychwytują. To, który typ wykresu pasuje do jakich danych, wyjaśniamy w tekście o tym, kiedy wybrać histogram, wykres pudełkowy, a kiedy wykres rozrzutu.

Krok 5: wynik testu w jednym zdaniu

Wynik testu opisujesz zdaniem, które zawiera trzy elementy: co porównano, w którą stronę wyszła różnica lub zależność, oraz zapis statystyczny. Zapis w stylu APA obejmuje statystykę testu ze stopniami swobody, wartość p i wielkość efektu. Szczegóły formatu dla poszczególnych testów zebraliśmy w poradniku jak zaraportować wynik testu w APA 7.

Poniższe przykłady opierają się na przykładowych danych z tej samej ankiety (156 studentów). Wszystkie liczby zostały policzone, więc elementy zapisu zgadzają się ze sobą.

Test t-Studenta dla dwóch grup

Studenci niestacjonarni (M = 20,15; SD = 6,24) uzyskali wyższe wyniki w skali odczuwanego stresu niż studenci stacjonarni (M = 17,42; SD = 5,81), t(154) = 2,83; p = 0,005; d = 0,45. Różnica średnich wyniosła 2,73 punktu, 95% CI [0,82; 4,64].

Zwróć uwagę na kolejność: najpierw treść (która grupa ma wyższy wynik), potem dowód liczbowy. Efekt d = 0,45 jest według konwencji Cohena bliski umiarkowanemu i to on mówi, czy różnica ma praktyczne znaczenie. Sama wartość p tego nie mówi, o czym piszemy w tekście o tym, dlaczego wielkość efektu jest ważniejsza niż p.

Test chi-kwadrat dla tabeli krzyżowej

Z pomocy psychologicznej w ostatnim roku korzystało 39% studentów niestacjonarnych (28 z 72) i 23% studentów stacjonarnych (19 z 84). Związek formy studiów z korzystaniem z pomocy był istotny statystycznie, ale słaby, χ²(1, N = 156) = 4,88; p = 0,027; V Cramera = 0,18.

Korelacja rang Spearmana

Liczba godzin pracy zarobkowej w tygodniu korelowała dodatnio z poziomem stresu, r_s = 0,17; p = 0,030. Związek był słaby: osoby pracujące więcej godzin miały nieco wyższe wyniki w skali stresu.

Wynik nieistotny statystycznie

Wynik nieistotny opisujesz równie rzetelnie jak istotny. Napisz, że nie stwierdzono różnicy, podaj statystykę i p, i nie dopisuj, że różnica była „bliska istotności”. Brak istotnego wyniku nie dowodzi, że różnicy w populacji nie ma, a jedynie, że w tej próbie jej nie wykazano.

Kobiety (M = 18,96; SD = 6,10) i mężczyźni (M = 18,21; SD = 6,05) nie różnili się istotnie poziomem stresu, t(154) = 0,74; p = 0,463; d = 0,12.

W polskim zapisie przecinek jest separatorem dziesiętnym, więc kolejne statystyki w nawiasie albo po przecinku zdania oddzielaj średnikiem, a granice przedziału ufności także średnikiem. Zapis t(154) = 2,83; p = 0,005 jest wtedy jednoznaczny. Wartości p, które program pokazuje jako 0,000, zapisuj jako p < 0,001.

Czego nie pisać w rozdziale z wynikami

• Interpretacji przyczyn. Zdanie „studenci niestacjonarni są bardziej zestresowani, ponieważ łączą pracę z nauką” to wyjaśnienie, a jego miejsce jest w dyskusji, z odwołaniem do literatury. W wynikach piszesz, co wyszło, a nie dlaczego.
• Powtórzeń tabel w tekście. Jeśli tabela ma 12 liczb, akapit pod nią nie wymienia wszystkich dwunastu.
• Słowa „udowodniono”. Test daje podstawy do odrzucenia hipotezy zerowej albo ich nie daje, więc piszesz „wynik jest zgodny z hipotezą” lub „hipoteza została potwierdzona”, zgodnie ze zwyczajem wydziału.
• Wyników „prawie istotnych” i zmiany testu po obejrzeniu danych, na przykład przejścia na test jednostronny, gdy wyszło p = 0,07.
• Samych procentów przy małych grupach. Zapis „50% badanych” przy ośmiu osobach brzmi poważniej, niż jest, więc przy małych grupach podawaj liczebności obok odsetków.
• Nazw kolumn z bazy danych (P12_r, stres_sum). W tekście używasz nazw pojęć, na przykład „wynik skali stresu”.
• Ocen typu „niepokojąco wysoki” czy „zadowalający poziom”. To już interpretacja, która wymaga punktu odniesienia z literatury.

Przykładowy układ rozdziału z wynikami ankiety

1. Charakterystyka badanej próby: tabela demograficzna i krótki komentarz.
2. Statystyki opisowe głównych zmiennych i rzetelność użytych skal.
3. Weryfikacja hipotezy 1: przypomnienie hipotezy, użyty test, wynik w zdaniu, rozstrzygnięcie.
4. Weryfikacja kolejnych hipotez według tego samego schematu.
5. Wyniki dodatkowe (pytania otwarte, analizy eksploracyjne), wyraźnie oznaczone jako dodatkowe.

Uzasadnienie wyboru testu, na przykład dlaczego zamiast testu t użyto testu U Manna-Whitneya, może trafić do części metodologicznej albo na początek podrozdziału z daną hipotezą. Ważne, żeby było w jednym miejscu i nie powtarzało się przy każdym teście.

Jeśli masz już zebrane dane i potrzebujesz policzonych wyników w postaci tabel i wykresów w standardzie APA, zobacz, jak wygląda analiza wyników ankiety. W pakiecie Rozszerzonym raport zawiera też słowny opis wyników w APA, który służy jako materiał analityczny; sam rozdział piszesz samodzielnie, zgodnie z zasadami uczelni. Zakres analiz dopasowany do Twoich hipotez pokaże kreator wyceny analizy.

Najczęstsze pytania

Czy w rozdziale z wynikami trzeba opisać każde pytanie z ankiety?

Nie. Opisujesz zmienne potrzebne do odpowiedzi na problemy badawcze i do charakterystyki próby. Pytania pomocnicze możesz zebrać w tabeli zbiorczej albo w aneksie, a w tekście omówić tylko to, co wiąże się z hipotezami.

Czym różni się opis wyników od dyskusji?

W wynikach podajesz, co wyszło: liczby, kierunki różnic i rozstrzygnięcia hipotez. W dyskusji wyjaśniasz, dlaczego tak mogło wyjść, porównujesz wyniki z innymi badaniami i opisujesz ograniczenia. Mieszanie tych dwóch części to jedna z najczęstszych uwag promotorów.

Ile tabel i wykresów powinno być w rozdziale z wynikami?

Nie ma sztywnej liczby. Dobra zasada to jedna tabela zbiorcza na grupę podobnych pytań i jedna tabela lub wykres na hipotezę. Jeśli wykres powtarza dane z tabeli, zostaw tylko jedną formę.

Czy wynik testu zapisywać z przecinkiem czy z kropką?

W pracy po polsku stosuj przecinek dziesiętny, na przykład p = 0,005. Kolejne statystyki oddzielaj wtedy średnikiem, żeby zapis był jednoznaczny. Jeśli uczelnia wymaga zapisu APA w wersji angielskiej, stosuj kropkę konsekwentnie w całej pracy.

W jakiej formie gramatycznej opisywać wyniki?

Na polskich uczelniach najczęściej stosuje się formę bezosobową: „stwierdzono”, „wykazano”, „uzyskano”. Niektóre wydziały psychologii dopuszczają pierwszą osobę liczby mnogiej. Sprawdź wytyczne swojej uczelni i trzymaj się jednej formy w całym rozdziale.