Skala Likerta - co to jest, 5 czy 7 punktów i jak interpretować wyniki

Skala Likerta to najczęściej spotykany format odpowiedzi w ankietach do prac dyplomowych. Respondent dostaje twierdzenie, na przykład „Jestem zadowolony z wyboru kierunku studiów”, i zaznacza, w jakim stopniu się z nim zgadza: od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”. Format jest prosty dla badanych, ale przy analizie rodzi kilka pytań, na które promotor lubi dostać konkretną odpowiedź: ile stopni, co z punktem środkowym, jak policzyć wynik i czy wolno liczyć średnią.

Ten tekst przechodzi przez wszystkie te etapy, od projektu pytania do opisu wyników w pracy. Przykłady liczbowe są oparte na przykładowych danych.

Skala Likerta - co to jest i skąd się wzięła

Nazwa pochodzi od amerykańskiego psychologa Rensisa Likerta, który w 1932 roku opublikował w „Archives of Psychology” monografię A technique for the measurement of attitudes. Zaproponował w niej prostszą alternatywę dla metody Thurstone’a, w której wartości twierdzeń ustalali wcześniej sędziowie kompetentni. U Likerta badani sami oceniali swoją zgodę z każdym twierdzeniem na kilkustopniowej skali, a wynik postawy powstawał przez zsumowanie odpowiedzi na wszystkie twierdzenia.

To ostatnie zdanie jest ważniejsze, niż się wydaje. W pierwotnym znaczeniu „skala Likerta” to nie pojedyncze pytanie z pięcioma odpowiedziami, tylko zestaw wielu twierdzeń mierzących jedną postawę, z którego liczy się łączny wynik. Format odpowiedzi do pojedynczego twierdzenia nazywa się w literaturze anglojęzycznej Likert-type item, czyli pozycją typu Likerta.

Pozycja Likerta a skala sumaryczna

Rozróżnienie pozycji i skali porządkuje prawie wszystkie decyzje analityczne, dlatego warto mieć je przed oczami już przy projektowaniu ankiety.

Jeśli w pracy masz pytania pojedyncze, opisujesz je jak dane porządkowe. Jeśli masz skalę złożoną z kilku pozycji mierzących to samo, analizujesz przede wszystkim wynik skali, a pojedyncze pozycje pokazujesz pomocniczo.

Skala Likerta 5-stopniowa czy 7-stopniowa

Najpopularniejsza jest skala Likerta 5-stopniowa: zdecydowanie się nie zgadzam, raczej się nie zgadzam, ani się zgadzam, ani nie zgadzam, raczej się zgadzam, zdecydowanie się zgadzam. Skala Likerta 7-stopniowa dodaje dwa stopnie pośrednie (na przykład „trochę się nie zgadzam” i „trochę się zgadzam”). Badania porównujące liczbę kategorii pokazują zwykle, że rzetelność i zdolność różnicowania rosną przy przejściu z 2-3 kategorii na 5-7, a dalsze wydłużanie skali daje już niewielki zysk.

W pracy dyplomowej decyzję podejmuj według prostych zasad:

• Jeśli korzystasz z gotowego, standaryzowanego kwestionariusza, zostaw jego oryginalną liczbę stopni. Zmiana z 5 na 7 punktów (albo odwrotnie) oznacza, że normy i wyniki rzetelności z podręcznika przestają pasować do Twojego narzędzia.
• W ankiecie własnej skala 5-stopniowa jest bezpieczna, zrozumiała dla każdej grupy wiekowej i łatwa do opisania słownie.
• Skalę 7-stopniową wybieraj, gdy spodziewasz się, że większość osób będzie odpowiadać podobnie (na przykład wszyscy „raczej zadowoleni”) i chcesz uchwycić drobniejsze różnice.
• Każdy stopień powinien mieć etykietę słowną, a nie tylko liczbę. Etykieta tylko na krańcach skali sprawia, że badani różnie rozumieją wartości środkowe.
• Trzymaj jeden format odpowiedzi w obrębie jednej skali. Mieszanie 5 i 7 stopni w tej samej skali utrudnia liczenie wyniku.

Punkt środkowy: „ani tak, ani nie” to nie „nie wiem”

Nieparzysta liczba stopni daje odpowiedź środkową. Jest ona potrzebna, bo część osób naprawdę ma postawę neutralną, a zmuszanie ich do wyboru strony zniekształca dane. Problem pojawia się, gdy środek jest opisany jako „nie wiem” albo „trudno powiedzieć”. Wtedy trafiają tam dwie różne grupy: osoby neutralne i osoby, które nie mają wiedzy na dany temat. Lepiej podpisać środek jako „ani się zgadzam, ani nie zgadzam”, a jeśli odpowiedź „nie wiem” jest potrzebna, dodać ją jako osobną opcję poza skalą i przy analizie traktować jako brak danych.

Pozycje odwrócone i ich rekodowanie

Dobre skale zawierają kilka twierdzeń sformułowanych w przeciwnym kierunku. W skali zadowolenia ze studiów obok „Polecił(a)bym ten kierunek znajomym” może być „Żałuję wyboru tego kierunku”. Taka pozycja wyłapuje osoby, które zaznaczają wszystko „na jedno kopyto”, ale przed liczeniem wyniku trzeba ją odwrócić, tak żeby wyższa liczba zawsze oznaczała więcej mierzonej cechy.

wynik odwrócony = (min + max) - x
dla skali 1-5: 6 - x; dla skali 1-7: 8 - x; dla skali 0-4: 4 - x

Przykładowe dane: respondent odpowiedział na pięć pozycji skali zadowolenia kolejno 4, 5, 4, 2, 5, przy czym czwarta pozycja jest odwrócona. Po rekodowaniu czwarta odpowiedź zmienia się z 2 na 6 - 2 = 4. Wynik sumaryczny wynosi 4 + 5 + 4 + 4 + 5 = 22, a średnia 22 / 5 = 4,4. Bez rekodowania suma wyniosłaby 20, a średnia 4,0, czyli osoba wyglądałaby na mniej zadowoloną, niż jest. Nieodwrócone pozycje to też najczęstsza przyczyna zaskakująco niskiej alfy Cronbacha.

Jak policzyć wynik skali Likerta

Wynik skali to suma albo średnia odpowiedzi na wszystkie jej pozycje, po rekodowaniu odwróconych. Obie wersje niosą tę samą informację, różnią się tylko zakresem. Średnia ma dwie praktyczne zalety: jest na tej samej skali co odpowiedzi (wynik 3,8 na skali 1-5 łatwo opisać słownie) i lepiej znosi pojedyncze braki odpowiedzi.

Kolejność kroków przy liczeniu wyniku:

1. Sprawdź w kluczu (albo w podręczniku narzędzia), które pozycje należą do której podskali i które są odwrócone.
2. Zrekoduj pozycje odwrócone do nowych kolumn, oryginały zostaw bez zmian.
3. Policz rzetelność każdej podskali i obejrzyj korelacje pozycji z wynikiem skali.
4. Ustal regułę dla braków, na przykład wynik liczony, jeśli osoba odpowiedziała na co najmniej 80% pozycji danej podskali. Zapisz tę regułę w rozdziale metodologicznym.
5. Policz wynik jako średnią z dostępnych pozycji, a jeśli podręcznik narzędzia wymaga sumy, stosuj sumę.

Szczegóły liczenia wskaźników z wielu pozycji, w tym podskal, opisuje osobny tekst o tym, jak liczyć wskaźnik ze skali w kwestionariuszu.

Dane Likerta: porządkowe czy ilościowe?

To jeden z najstarszych sporów w metodologii nauk społecznych i dobrze, jeśli w pracy pokażesz, że go znasz. Odpowiedzi na pojedyncze twierdzenie są uporządkowane, ale nikt nie gwarantuje, że odległość między „raczej się zgadzam” a „zdecydowanie się zgadzam” jest taka sama jak między „ani tak, ani nie” a „raczej się zgadzam”. Formalnie to więc zmienna porządkowa.

Susan Jamieson w krótkim artykule z 2004 roku w „Medical Education” zwróciła uwagę, że badacze często liczą na takich danych średnie i testy parametryczne bez uzasadnienia, i zaleciła ostrożność: mediana, procenty, testy nieparametryczne. Po drugiej stronie stoi Geoff Norman, który w tekście z 2010 roku w „Advances in Health Sciences Education” przypomina, że metody parametryczne, takie jak test t, ANOVA czy korelacja Pearsona, są odporne na umiarkowane naruszenia założeń, a symulacje i dane rzeczywiste pokazują, że dają poprawne wnioski także przy danych z odpowiedzi typu Likerta. James Carifio i Rocco Perla w pracach z 2007 i 2008 roku dodają rozróżnienie, które rozwiązuje większość praktycznych problemów: pojedyncza pozycja to co innego niż skala sumaryczna, a wynik z wielu pozycji można w uzasadnionych przypadkach traktować jak zmienną przedziałową.

Rozsądne stanowisko do pracy dyplomowej wygląda tak. Pojedyncze pozycje opisujesz jak dane porządkowe. Wynik skali złożonej z kilku pozycji, o zadowalającej rzetelności, analizujesz jak zmienną ilościową, jeśli jego rozkład nie jest skrajnie skośny. Gdy rozkład wyniku skali jest mocno odkształcony albo grupy są bardzo małe, wybierasz test nieparametryczny. W rozdziale metodologicznym wystarczy jedno lub dwa zdania uzasadnienia z odwołaniem do literatury.

Jakie testy do danych ze skali Likerta

Wybór między testem t a testem Manna-Whitneya przy wynikach skal opisuje szerzej tekst test t-Studenta czy Mann-Whitney.

Skala Likerta - interpretacja wyników na przykładzie

Przykładowe dane: 120 studentów odpowiedziało na twierdzenie „Jestem zadowolony z wyboru kierunku studiów” na skali 1-5.

Mediana wynosi 4, dominanta również 4. Odpowiedzi „raczej” i „zdecydowanie się zgadzam” zaznaczyło łącznie 78 osób, czyli 65% badanych, a odpowiedzi przeczące 20 osób (16,7%). Średnia wynosi 3,68 (SD = 1,12), ale przy pojedynczej pozycji lepiej oprzeć opis na procentach i medianie. W pracy możesz napisać: „Większość badanych (65%) zgodziła się ze stwierdzeniem, że jest zadowolona z wyboru kierunku studiów, przeciwnego zdania było 16,7% osób (Mdn = 4)”.

Drugi przykład dotyczy wyniku skali. Pięciopozycyjna skala zadowolenia ze studiów (α = 0,86) została porównana w dwóch grupach po 60 osób. Studenci studiów niestacjonarnych uzyskali M = 3,27 (SD = 0,96), a studenci stacjonarni M = 3,76 (SD = 0,80). Test t-Studenta wykazał istotną różnicę, t(118) = -3,04, p = 0,003, d = 0,55, czyli efekt średniej wielkości. Test U Manna-Whitneya prowadzi do tego samego wniosku, U = 1 261, p = 0,005. Gdy oba testy dają zgodny wynik, w pracy raportujesz ten, który uzasadniłeś w metodologii, a drugi możesz wspomnieć jako sprawdzenie odporności wniosku.

Uważaj na jeden częsty błąd interpretacyjny. Średnia 3,68 nie znaczy, że badani „są zadowoleni w 68%” ani że „przeciętny student raczej się zgadza”. Oznacza tyle, że przeciętny wynik leży między odpowiedzią neutralną a „raczej się zgadzam”, bliżej tej drugiej. Średnią interpretuj zawsze w odniesieniu do etykiet skali i do rozrzutu odpowiedzi.

Jak pokazać skalę Likerta na wykresie

Dla pojedynczych pozycji najlepiej sprawdza się poziomy wykres słupkowy skumulowany: każde twierdzenie to jeden pasek podzielony na odcinki odpowiadające procentom odpowiedzi, od „zdecydowanie się nie zgadzam” do „zdecydowanie się zgadzam”. Wariant rozbieżny, w którym odpowiedzi przeczące idą w lewo od zera, a twierdzące w prawo, pozwala jednym spojrzeniem porównać kilkanaście twierdzeń. Kolory dobieraj tak, żeby oba krańce były wyraźnie różne, a środek neutralny (szary).

Dla wyniku skali porównywanego w grupach lepszy jest wykres pudełkowy albo wykres średnich z przedziałami ufności. Wykresy kołowe przy danych Likerta są mało czytelne, bo pięć wycinków o zbliżonej wielkości trudno porównać, a przy kilku twierdzeniach potrzebujesz kilku kół. Więcej o doborze wykresu znajdziesz w tekście o tym, kiedy histogram, a kiedy wykres pudełkowy.

Typowe błędy przy skali Likerta w ankiecie

• Liczenie wyniku skali bez odwrócenia pozycji odwróconych.
• Traktowanie każdej pozycji osobno, gdy narzędzie przewiduje wynik z podskal, przez co w pracy pojawia się 30 testów zamiast trzech.
• Zmiana liczby stopni albo treści twierdzeń w standaryzowanym kwestionariuszu bez informacji o tym w pracy.
• Kodowanie odpowiedzi „nie wiem” jako 3 i wliczanie jej do średniej.
• Raportowanie średniej z dwoma miejscami po przecinku przy pojedynczej pozycji bez procentów, które pokazują, jak naprawdę rozkładają się odpowiedzi.
• Brak informacji o rzetelności skali, z której liczysz wynik.

Jeśli ankieta jest dopiero w przygotowaniu, przeczytaj też, jak zbudować kwestionariusz ankiety tak, żeby dane dało się potem sprawnie przeanalizować. Gdy dane są już zebrane, całą ścieżkę od rekodowania przez rzetelność do porównań grup obejmuje analiza wyników ankiety, a zakres i cenę konkretnych analiz sprawdzisz w kreatorze wyceny.

Najczęstsze pytania

Czy skala Likerta jest porządkowa czy ilościowa?

Pojedyncza pozycja jest porządkowa, bo odległości między odpowiedziami nie muszą być równe. Wynik skali złożonej z kilku pozycji jest w praktyce zwykle analizowany jak zmienna ilościowa, za czym przemawiają prace Normana oraz Carifio i Perli. W pracy wystarczy krótko uzasadnić przyjęte podejście.

Czy ze skali Likerta można liczyć średnią?

Z wyniku skali złożonej z kilku pozycji tak, i jest to standardowa praktyka. Przy pojedynczej pozycji średnią możesz podać pomocniczo, ale główny opis opieraj na procentach odpowiedzi i medianie.

Jak odwrócić pozycje w skali Likerta?

Odejmij odpowiedź od sumy najniższej i najwyższej wartości skali. Dla skali 1-5 nowa wartość to 6 minus odpowiedź, dla skali 1-7 to 8 minus odpowiedź. Rekodowane wartości zapisz w nowej kolumnie, żeby zachować oryginał.

Lepsza skala Likerta 5 czy 7 stopniowa?

Obie są poprawne i różnice w rzetelności są niewielkie. Skala 5-stopniowa jest prostsza dla badanych, 7-stopniowa lepiej różnicuje, gdy odpowiedzi skupiają się po jednej stronie. W standaryzowanym kwestionariuszu zostaw liczbę stopni z oryginału.

Jaki test zastosować do pytań ze skali Likerta?

Dla pojedynczych pozycji testy nieparametryczne: U Manna-Whitneya, Kruskala-Wallisa, Wilcoxona i korelację Spearmana. Dla wyniku skali z kilku pozycji zwykle test t, ANOVA i korelację Pearsona, a przy silnie skośnym rozkładzie ich nieparametryczne odpowiedniki.