Techniki i narzędzia badawcze - czym różnią się od metody, przykłady i opis w pracy

Techniki i narzędzia badawcze to część rozdziału metodologicznego, w której promotorzy najczęściej stawiają czerwone kreski. Powód jest prosty: trzy pojęcia (metoda, technika, narzędzie) brzmią podobnie, a w pracy trzeba je rozdzielić i nazwać konsekwentnie. Ten wpis pokazuje, czym jest każde z nich, daje tabelę gotowych par metoda-technika-narzędzie z kilku kierunków i wzór opisu narzędzia, który wytrzyma recenzję. Cały rozdział metodologiczny, od problemów badawczych po dobór próby, omawiamy osobno we wpisie o metodologii badań w pracy magisterskiej, a tu skupiamy się na jednym jego podrozdziale.

Techniki i narzędzia badawcze: definicje

Najczęściej cytowany w Polsce podział pochodzi z podręcznika Tadeusza Pilcha i Teresy Bauman, którzy porządkują pojęcia od najszerszego do najwęższego. Metoda jest najszersza, technika mieści się w metodzie, a narzędzie służy do realizacji techniki. Ten układ przyjęła większość wydziałów pedagogiki, nauk o zdrowiu i nauk społecznych, dlatego opłaca się go znać nawet wtedy, gdy Twój promotor używa nieco innych nazw.

• Metoda badawcza to ogólny, teoretycznie uzasadniony sposób postępowania badacza, obejmujący całość działań prowadzących do rozwiązania problemu badawczego. Przykłady: sondaż diagnostyczny, eksperyment, obserwacja, metoda indywidualnych przypadków, monografia.
• Technika badawcza to konkretna czynność zbierania danych, wykonywana według ustalonych reguł, np. ankietowanie, wywiad, obserwacja kategoryzowana, analiza dokumentów, testowanie.
• Narzędzie badawcze to przedmiot, którym realizujesz technikę: kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu, arkusz obserwacji, standaryzowana skala, test wiadomości, karta analizy dokumentów.

Łatwo to zapamiętać na jednym pytaniu. Czy da się to wydrukować, przesłać jako link albo położyć na stole? Jeśli tak, to narzędzie. Jeśli to czynność, którą wykonujesz Ty lub respondent, to technika. Jeśli to opis całej strategii badania, to metoda.

Metody, techniki i narzędzia badawcze: przykłady

Poniższa tabela zbiera pary, które najczęściej pojawiają się w pracach licencjackich i magisterskich. Każdy wiersz to spójny zestaw, który możesz przenieść do swojego rozdziału po dopasowaniu nazw narzędzi.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, w jednej metodzie możesz użyć kilku technik i kilku narzędzi: w sondażu o wypaleniu pielęgniarek obok ankiety z pytaniami o warunki pracy zwykle stoi standaryzowana skala. Po drugie, ten sam przedmiot nie zmienia statusu: kwestionariusz zawsze jest narzędziem, nigdy metodą ani techniką.

Pielęgniarstwo i fizjoterapia

W naukach o zdrowiu trójpodział często współistnieje z medycznym układem rozdziału „Materiał i metody”. Typowe zestawy to sondaż diagnostyczny z techniką ankiety i skalami (np. skalą oceny bólu, skalą akceptacji choroby), analiza dokumentacji medycznej z arkuszem lub kartą badania oraz pomiar, w którym narzędziem jest test funkcjonalny albo przyrząd pomiarowy. Jeśli wydział wymaga układu medycznego, opisujesz te same elementy, tylko pod nagłówkami „Materiał” (kogo badano) i „Metody” (czym i jak).

Psychologia

W psychologii trójpodział stosuje się rzadziej. Zamiast „metody sondażu” pisze się zwykle o planie badania (korelacyjnym, eksperymentalnym, quasi-eksperymentalnym), a w podrozdziale „Narzędzia badawcze” opisuje kwestionariusze i testy. Najważniejsze jest tu podanie autorów oryginału, autorów polskiej adaptacji i parametrów psychometrycznych.

Zarządzanie i ekonomia

W pracach z zarządzania często łączy się sondaż wśród pracowników z wywiadem z kadrą kierowniczą i analizą dokumentów firmy (regulaminy, sprawozdania, dane kadrowe). Każdą z tych dróg zapisujesz jako osobną parę technika-narzędzie. Gdy dane pochodzą z gotowych zestawień, np. z raportów finansowych, narzędziem jest arkusz, w którym je zbierasz i kodujesz.

Technika badawcza a narzędzie badawcze: najczęstsze pomyłki

Większość uwag recenzentów dotyczy pomylenia poziomów. Poniżej pary zapisów błędnych i poprawnych, które warto sprawdzić w swoim tekście przed oddaniem rozdziału promotorowi.

Ostatni wiersz bywa zaskoczeniem. Platforma internetowa jest tylko sposobem dostarczenia kwestionariusza, a nie samym narzędziem. Możesz ją wymienić w opisie organizacji badań, zwłaszcza gdy uczelnia wymaga podania, gdzie i kiedy ankieta była dostępna.

Różne szkoły, różne nazwy

Nie ma jednej obowiązującej klasyfikacji. Pilch i Bauman zaliczają analizę dokumentów do technik sondażu, a Mieczysław Łobocki opisuje ją jako osobną metodę. W socjologii, np. u Stefana Nowaka czy w polskim wydaniu podręcznika Earla Babbiego, częściej mówi się o rodzajach badań (sondażowe, terenowe, analiza danych zastanych) niż o trójpodziale metoda-technika-narzędzie. Szerzej o samej metodzie sondażu i różnicach między autorami piszemy we wpisie o metodzie sondażu diagnostycznego.

Praktyczna zasada jest jedna: wybierz autora, którego terminologię przyjmujesz, powołaj się na niego w przypisie i trzymaj się jej w całej pracy. Recenzent zaakceptuje różne ujęcia, ale nie zaakceptuje mieszania ich w jednym rozdziale.

Techniki i narzędzia w badaniach jakościowych

Trójpodział działa także w badaniach jakościowych, tylko narzędzia są mniej sztywne. Przy wywiadzie swobodnym lub częściowo ustrukturyzowanym narzędziem są dyspozycje do wywiadu, czyli lista zagadnień i pytań pomocniczych, a nie kwestionariusz z gotowymi odpowiedziami. Przy zogniskowanym wywiadzie grupowym narzędziem jest scenariusz spotkania. Przy obserwacji uczestniczącej narzędziem bywa dziennik obserwacji albo karta notatek terenowych.

W opisie takich narzędzi podajesz, skąd wzięły się zagadnienia, ile trwała rozmowa, jak ją rejestrowano (nagranie, notatki) i w jaki sposób opracowano materiał, np. przez transkrypcję i kodowanie wypowiedzi w kategorie. Nie podajesz alfy Cronbacha ani innych wskaźników rzetelności skal, bo w badaniu jakościowym ich nie ma. Ich miejsce zajmuje opis procedury i sposobu dochodzenia do kategorii. W pracach mieszanych, np. ankieta wśród pracowników plus pięć wywiadów z kierownikami, opisujesz osobno część ilościową i jakościową, każdą z własną techniką i narzędziem.

Jak opisać techniki i narzędzia badawcze w pracy

Podrozdział zaczynasz od nazwy metody z definicją i odwołaniem do autora, potem podajesz techniki, a na końcu opisujesz każde narzędzie osobno. Opis narzędzia standaryzowanego powinien zawierać:

• pełną nazwę i skrót, autorów oryginału oraz autorów polskiej adaptacji,
• co mierzy narzędzie i z ilu pozycji się składa, z podziałem na podskale, jeśli są,
• skalę odpowiedzi (np. od 1 do 5) i sposób liczenia wyniku, w tym pozycje odwrócone,
• zakres wyników i sposób interpretacji (np. normy stenowe albo progi podane przez autorów),
• rzetelność z podręcznika lub artykułu walidacyjnego oraz rzetelność w Twojej próbie,
• informację o zgodzie autorów lub wydawcy, jeśli narzędzie jej wymaga.

Przykładowy opis narzędzia (dane przykładowe):

W badaniach zastosowano metodę sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem techniki ankiety i techniki testowej. Narzędziami badawczymi były kwestionariusz ankiety własnego autorstwa oraz Skala Odczuwanego Stresu PSS-10. Kwestionariusz ankiety zawierał 12 pytań dotyczących warunków pracy (system zmianowy, liczba pacjentów na dyżurze, nadgodziny) oraz metryczkę. Skala PSS-10 składa się z 10 stwierdzeń ocenianych na skali od 0 (nigdy) do 4 (bardzo często); po odwróceniu czterech pozycji wynik ogólny mieści się w przedziale od 0 do 40, a wyższy wynik oznacza wyższy poziom odczuwanego stresu. W badanej grupie współczynnik alfa Cronbacha wyniósł 0,84. Na wykorzystanie narzędzia w badaniach naukowych uzyskano zgodę wydawcy.

Rzetelność w Twojej próbie liczysz sam i podajesz obok wartości z literatury. Jak to zrobić i jaka wartość jest wystarczająca, wyjaśniamy we wpisie o alfie Cronbacha. Gdy korzystasz z narzędzia zagranicznego, które nie ma polskiej wersji, opis musi objąć także proces tłumaczenia i sprawdzenia właściwości narzędzia; krok po kroku pokazujemy to we wpisie o adaptacji kwestionariusza i walidacji narzędzia.

Narzędzie autorskie opisujesz inaczej: podajesz, z jakich części się składa, jakie typy pytań zawiera (zamknięte, półotwarte, otwarte, skale), skąd wzięły się pytania (literatura, wcześniejsze badania, konsultacje z ekspertami) i czy było sprawdzone w badaniu pilotażowym. Zasady budowy pytań i układu formularza omawiamy w poradniku, jak zbudować kwestionariusz ankiety.

Narzędzie autorskie czy standaryzowane

Wybór narzędzia jest decyzją metodologiczną, a nie tylko techniczną. Standaryzowana skala daje sprawdzoną rzetelność i trafność oraz możliwość porównania wyników z literaturą. Kwestionariusz autorski pozwala zapytać dokładnie o to, co Cię interesuje, ale jego jakość musisz uzasadnić sam.

Najczęściej najlepszy jest układ mieszany: standaryzowane skale do zmiennych, które trudno zmierzyć jednym pytaniem, i krótka ankieta autorska do faktów oraz metryczki. Różnicę między rzetelnością a trafnością, które oceniasz przy każdym narzędziu, wyjaśnia wpis rzetelność a trafność.

Od narzędzia do analizy statystycznej

Narzędzie wyznacza, jakie dane dostaniesz, a dane wyznaczają analizę. Pytanie zamknięte z jedną odpowiedzią daje zmienną nominalną lub porządkową, suma pozycji skali daje wynik liczbowy, a arkusz obserwacji zwykle liczby zachowań w kategoriach. Zanim zamkniesz wersję kwestionariusza, sprawdź, czy z każdego pytania powstanie zmienna, którą da się powiązać z hipotezą. Rodzaje zmiennych i ich konsekwencje dla doboru testów opisuje wpis o zmiennych nominalnych, porządkowych i ilościowych.

Przykład: jeśli staż pracy zapiszesz w ankiecie w trzech przedziałach zamiast w latach, stracisz możliwość policzenia korelacji ze stażem i zostanie Ci porównanie trzech grup, zwykle o mniejszej mocy. Takie decyzje podejmujesz na etapie budowy narzędzia, nie analizy. Gdy dane są już zebrane, opis próby i analizy dobrane do Twoich hipotez możesz zamówić w kreatorze wyceny analizy; raport zawiera tabele i wykresy w standardzie APA, a opis narzędzi w rozdziale metodologicznym piszesz samodzielnie.

Typowe błędy

• Nazwanie ankiety metodą, a kwestionariusza techniką.
• Mieszanie terminologii kilku autorów w jednym rozdziale.
• Opis skali bez autorów polskiej adaptacji i bez sposobu liczenia wyniku.
• Brak rzetelności narzędzia w badanej próbie.
• Użycie przetłumaczonego samodzielnie kwestionariusza bez opisu adaptacji.
• Wpisanie analizy statystycznej jako metody badawczej.
• Brak informacji o zgodzie autorów lub wydawcy przy narzędziach chronionych.

Najczęstsze pytania

Czym różni się technika badawcza od narzędzia badawczego?

Technika to czynność zbierania danych, np. ankietowanie, wywiad albo obserwacja. Narzędzie to przedmiot, którym tę czynność realizujesz, np. kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu albo arkusz obserwacji. Proste kryterium: narzędzie da się wydrukować lub przesłać, techniki nie.

Czy ankieta to metoda, technika czy narzędzie?

W przyjętym w polskiej pedagogice ujęciu Pilcha ankieta jest techniką. Metodą jest sondaż diagnostyczny, a narzędziem kwestionariusz ankiety. Zapis „metoda ankiety” recenzenci zwykle poprawiają.

Jakie są przykłady narzędzi badawczych?

Kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu, dyspozycje do wywiadu swobodnego, arkusz obserwacji, standaryzowane skale i testy psychologiczne, test wiadomości, karta analizy dokumentów. W naukach o zdrowiu także skale kliniczne i testy funkcjonalne.

Ile technik i narzędzi powinno być w pracy magisterskiej?

Nie ma wymaganej liczby. Liczba wynika z problemów badawczych: każda zmienna musi być czymś zmierzona. W typowej pracy ilościowej jest jedna metoda, jedna lub dwie techniki i od dwóch do czterech narzędzi.

Czy formularz internetowy jest narzędziem badawczym?

Nie. Narzędziem jest kwestionariusz, a formularz internetowy to tylko sposób jego udostępnienia. Platformę wymieniasz w opisie organizacji i przebiegu badań.