Metodologia badań w pracy magisterskiej - jak napisać rozdział metodologiczny

Rozdział metodologiczny jest krótszy od rozdziału z wynikami, ale to on decyduje, czy badanie da się obronić. Recenzent sprawdza w nim, czy problemy badawcze wynikają z tematu, czy hipotezy da się zweryfikować, czy zmienne zostały zmierzone i czy dobrano właściwe narzędzia. Poniżej omawiamy kolejne elementy w takim porządku, w jakim zwykle pojawiają się w pracach z pedagogiki, psychologii, nauk o zdrowiu i zarządzania.

Czym jest rozdział metodologiczny

Rozdział metodologiczny opisuje założenia i przebieg Twojego badania. Ma dwa zadania. Pierwsze to pokazanie logiki badania: od tematu, przez cel i problemy, do hipotez i zmiennych. Drugie to opis procedury na tyle dokładny, żeby inna osoba mogła badanie powtórzyć.

Typowy rozdział zawiera następujące części: przedmiot i cel badań, problemy badawcze, hipotezy, zmienne i wskaźniki, metody, techniki i narzędzia badawcze, teren i organizację badań, dobór próby oraz metody analizy danych. Ich nazwy i kolejność różnią się między uczelniami, a polskie podręczniki metodologii pedagogiki (Pilch i Bauman, Łobocki) i psychologii (Brzeziński) proponują nieco inne układy. Przyjmij układ z wytycznych wydziału albo ten, który wskazał promotor, i trzymaj się jednego podręcznika przy definicjach.

Przedmiot i cel badań

Przedmiot badań to zjawisko, które badasz, opisane jednym lub dwoma zdaniami. W pracy o wypaleniu zawodowym pielęgniarek przedmiotem jest poziom wypalenia i jego związek z warunkami pracy, a nie same pielęgniarki. Osoby badane to podmiot badania, a nie jego przedmiot. To rozróżnienie promotorzy pedagogiki sprawdzają bardzo często.

Cel badań mówi, co chcesz osiągnąć. Wiele podręczników rozróżnia cel poznawczy (np. ustalenie, czy system pracy zmianowej wiąże się z wyższym wypaleniem) i cel praktyczny (np. wskazanie grup pielęgniarek, którym należy zaproponować wsparcie). Cel zaczyna się od czasownika opisującego czynność badawczą: „ustalenie”, „określenie”, „porównanie”, „poznanie związku”. Unikaj celów, których badanie nie może zrealizować, na przykład „poprawa jakości opieki”.

Problemy badawcze

Problem badawczy to pytanie, na które szukasz odpowiedzi w badaniu. Zwykle formułuje się jeden problem główny i kilka problemów szczegółowych, które go rozbijają na sprawdzalne części. W metodologii psychologii (Brzeziński) rozróżnia się pytania rozstrzygnięcia, na które odpowiedź brzmi „tak” lub „nie” („Czy staż pracy wiąże się z poziomem wypalenia?”), oraz pytania dopełnienia, które zaczynają się od „jaki”, „w jakim stopniu”, „od czego zależy”.

Problem główny: Jakie czynniki związane z organizacją pracy wiążą się z poziomem wypalenia zawodowego pielęgniarek?
Problem szczegółowy 1: Jaki jest poziom wypalenia zawodowego badanych pielęgniarek?
Problem szczegółowy 2: Czy pielęgniarki pracujące w systemie zmianowym różnią się poziomem wypalenia od pracujących w systemie jednozmianowym?
Problem szczegółowy 3: Czy istnieje związek między stażem pracy a poziomem wypalenia?

Każdy problem szczegółowy musi dać się przełożyć na konkretną analizę. Problem 1 rozwiązują statystyki opisowe, problem 2 porównanie dwóch grup, a problem 3 korelacja. Jeśli przy którymś pytaniu nie potrafisz wskazać analizy, jest sformułowany za ogólnie.

Hipotezy badawcze

Hipoteza to przypuszczalna odpowiedź na problem badawczy, którą badanie ma zweryfikować. Hipotezy formułujesz dla problemów, w których przewidujesz różnicę albo związek, czyli zwykle dla pytań rozstrzygnięcia. Dla problemu opisowego („jaki jest poziom”) hipoteza nie jest potrzebna, choć niektórzy promotorzy jej wymagają.

H1: Pielęgniarki pracujące w systemie zmianowym mają wyższy poziom wypalenia zawodowego niż pielęgniarki pracujące w systemie jednozmianowym.
H2: Im dłuższy staż pracy, tym wyższy poziom wypalenia zawodowego.

Dobra hipoteza wskazuje zmienne i kierunek zależności, a jej pojęcia pokrywają się z pojęciami z problemu. Szczegóły, przykłady z różnych kierunków i przekład na hipotezy statystyczne opisujemy w osobnym tekście o tym, jak sformułować hipotezę badawczą w pracy magisterskiej.

Zmienne i wskaźniki

Zmienne to cechy, które przyjmują różne wartości u różnych osób: system pracy, staż, poziom wypalenia. W metodologii wymieniasz zmienne zależne i niezależne, a w razie potrzeby także pośredniczące i kontrolne. Każdej zmiennej przypisujesz wskaźnik, czyli to, co faktycznie obserwujesz lub mierzysz: dla wypalenia będzie to wynik w określonej skali, dla stażu liczba lat pracy w zawodzie.

Ta część jest często potraktowana skrótowo, a to ona łączy hipotezy z narzędziem. Najczytelniejsza forma to tabela z kolumnami: zmienna, wskaźnik, narzędzie, poziom pomiaru. Rodzaje zmiennych i wskaźników oraz gotowe tabele dla kilku tematów pokazujemy w tekście zmienne i wskaźniki w pracy magisterskiej.

Metody, techniki i narzędzia badawcze

W polskiej metodologii pedagogiki przyjęło się rozróżnienie trzech poziomów. Metoda to ogólny sposób prowadzenia badania, obejmujący całość postępowania badacza. Technika to konkretna czynność, za pomocą której zbierasz dane. Narzędzie to przedmiot, którym technikę realizujesz, najczęściej formularz. W ujęciu Pilcha i Bauman metodami są eksperyment pedagogiczny, monografia pedagogiczna, metoda indywidualnych przypadków i sondaż diagnostyczny, technikami między innymi obserwacja, wywiad, ankieta i analiza dokumentów, a narzędziami kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu, arkusz obserwacji i skale.

Najczęstsza konfiguracja w pracach dyplomowych to sondaż diagnostyczny, technika ankiety i narzędzie w postaci kwestionariusza, często uzupełnionego o standaryzowaną skalę. Częsty błąd to nazwanie ankiety metodą, a kwestionariusza techniką. Zapis „Zastosowano metodę ankiety i technikę kwestionariusza” jest niezgodny z tym podziałem.

Podział nie jest jednolity w całej literaturze. W części podręczników obserwacja, wywiad czy ankieta bywają omawiane jako metody badań, a w metodologii psychologii rozdział na trzy poziomy jest stosowany rzadziej. Dlatego w pracy powołaj się na konkretnego autora i stosuj jego terminologię konsekwentnie.

Jak opisać narzędzie badawcze

Każde narzędzie opisz w osobnym akapicie. Przy standaryzowanej skali podaj pełną nazwę, autorów oryginału i polskiej adaptacji, liczbę pozycji, format odpowiedzi, sposób liczenia wyniku i jego interpretację oraz rzetelność: tę z podręcznika i tę policzoną na Twojej próbie. Przykład dla często używanej skali: Skala Odczuwanego Stresu PSS-10 w polskiej adaptacji Juczyńskiego i Ogińskiej-Bulik składa się z 10 pytań o odczucia z ostatniego miesiąca, ocenianych od 0 do 4 punktów. Wynik ogólny mieści się w przedziale od 0 do 40 punktów, a im jest wyższy, tym wyższy poziom odczuwanego stresu.

Przy kwestionariuszu autorskim opisz jego bloki tematyczne, liczbę pytań w każdym bloku i rodzaj pytań (zamknięte, półotwarte, otwarte, skale ocen), a potem wskaż, które pytania mierzą którą zmienną. Pytania metryczkowe wymień krótko, bez cytowania każdego z osobna. Pełny kwestionariusz dołącz w aneksie i odeślij do niego czytelnika w tekście.

Teren i organizacja badań

Ta część opisuje, gdzie, kiedy i jak przebiegało badanie. Podajesz instytucję lub środowisko (bez danych, które pozwalałyby zidentyfikować osoby badane), okres zbierania danych, formę badania (papierowo, online, w obecności badacza), informację o zgodach i anonimowości oraz o badaniu pilotażowym, jeśli je przeprowadzono. Przy badaniach w placówkach medycznych i szkołach dopisz, kto wyraził zgodę na badanie, a przy badaniach z udziałem pacjentów sprawdź, czy uczelnia wymaga opinii komisji bioetycznej.

Opis organizacji badań pisz w czasie przeszłym i konkretnie: „Badanie przeprowadzono w okresie od marca do maja, za pomocą formularza online udostępnionego w grupach studenckich. Udział był dobrowolny i anonimowy”. To kilka zdań, ale ich brak to częsta uwaga recenzentów.

Dobór próby i jej liczebność

Opisz populację, z której pochodzą badani, sposób doboru oraz kryteria włączenia i wyłączenia. W pracach dyplomowych najczęściej stosuje się dobór celowy lub dobór dostępnych jednostek, a dobór losowy jest rzadkością. Nie ma w tym nic złego, pod warunkiem że nazwiesz dobór uczciwie i nie będziesz uogólniać wyników na całą populację. Rodzaje doboru opisujemy we wpisie o doborze próby badawczej.

Liczebność próby warto uzasadnić, a nie tylko podać. Przykładowe obliczenia mocy dla poziomu istotności 0,05 i mocy 0,80 dają takie wartości: do wykrycia korelacji r = 0,30 potrzeba około 85 osób, do wykrycia różnicy dwóch grup o wielkości d = 0,5 około 64 osób w każdej grupie, a dla mniejszej różnicy d = 0,3 już około 176 osób w grupie. Własne wyliczenie zrobisz w kalkulatorze wielkości próby.

Metody analizy danych

Na końcu rozdziału opisz sposób opracowania wyników: jakim programem liczono, jakie statystyki opisowe podano, jakimi testami zweryfikowano poszczególne hipotezy i jaki przyjęto poziom istotności. Dopisz, jak sprawdzono założenia testów (np. normalność rozkładu) i co zrobiono, gdy nie były spełnione. Ta część jest krótka, ale pokazuje, że wybór testów był przemyślany, a nie przypadkowy.

Do opracowania wyników wykorzystano statystyki opisowe (średnia, odchylenie standardowe, mediana). Różnice między dwiema grupami weryfikowano testem t-Studenta lub, przy odstępstwie od rozkładu normalnego, testem U Manna-Whitneya. Związek stażu pracy z wypaleniem oceniono współczynnikiem korelacji rang Spearmana. Za poziom istotności przyjęto α = 0,05.

Typowe błędy w rozdziale metodologicznym

• Cel badań sformułowany jako cel praktyczny, którego badanie nie realizuje („poprawa sytuacji uczniów”).
• Problemy szczegółowe, które nie są pytaniami, albo pytania, na które odpowiada sama literatura.
• Hipotezy bez zmiennych i bez kierunku („wypalenie zależy od wielu czynników”).
• Zmienne bez wskaźników i narzędzi, przez co nie wiadomo, jak powstał wynik.
• Pomylenie metody, techniki i narzędzia.
• Brak informacji o rzetelności skal i o tym, kto jest autorem polskiej adaptacji.
• Opis doboru próby jako losowego, gdy ankieta była rozsyłana znajomym.
• Pisanie metodologii w czasie przyszłym, skopiowane z konspektu.

Rozdział metodologiczny jest częścią szerszej całości. Jak łączy się z charakterystyką próby, wynikami i dyskusją, pokazujemy w tekście o tym, jak zbudować rozdział empiryczny w pracy magisterskiej. Jeśli metodologię masz gotową, a potrzebujesz policzenia zaplanowanych analiz, opisz zmienne i hipotezy w kreatorze wyceny analizy, który zaproponuje pasujące testy.

Najczęstsze pytania

Co to jest rozdział metodologiczny?

To część pracy, w której opisujesz założenia i przebieg własnego badania: cel, problemy, hipotezy, zmienne, metody, techniki i narzędzia, dobór próby oraz sposób analizy danych. Pozwala ocenić, czy badanie było poprawnie zaplanowane i czy można je powtórzyć.

Jaka jest różnica między metodą, techniką i narzędziem badawczym?

Metoda to ogólny sposób prowadzenia badania, na przykład sondaż diagnostyczny. Technika to konkretna czynność zbierania danych, na przykład ankieta. Narzędzie to przedmiot, którym tę technikę realizujesz, na przykład kwestionariusz ankiety.

Czy ankieta to metoda czy technika badawcza?

W podziale stosowanym w pedagogice (Pilch i Bauman) ankieta jest techniką, a metodą jest sondaż diagnostyczny. W części podręczników ankieta bywa nazywana metodą, dlatego w pracy powołaj się na autora, którego terminologię przyjmujesz.

Jak uzasadnić liczebność próby w pracy magisterskiej?

Najlepiej analizą mocy: podajesz oczekiwaną wielkość efektu, poziom istotności i moc, a z nich wynika potrzebna liczba osób. Jeśli liczebność wynikała z dostępności badanych, napisz to wprost i uwzględnij to w ograniczeniach badania.

W jakim czasie pisać metodologię?

W ostatecznej wersji pracy w czasie przeszłym, bo opisujesz badanie, które już się odbyło. Czas przyszły zostaje tylko w konspekcie, który składasz przed badaniem.