Problem badawczy - definicja, przykłady i jak go sformułować w pracy

Problem badawczy to pierwsza rzecz, którą promotor sprawdza w koncepcji pracy, i zarazem ta, nad którą studenci spędzają najmniej czasu. Tymczasem od niego zależy wszystko, co dzieje się później: jakie hipotezy postawisz, jakie zmienne zmierzysz, jakie pytania trafią do kwestionariusza i jakimi testami policzysz wyniki. W tym tekście znajdziesz definicje z polskich podręczników metodologii, różnicę między problemem a pytaniem badawczym i hipotezą, podział na pytania rozstrzygnięcia i dopełnienia, przykłady z kilku kierunków oraz listę błędów, które recenzenci wyłapują najczęściej.

Problem badawczy: definicja

W polskiej metodologii nauk społecznych najczęściej przywołuje się ujęcie Stefana Nowaka, według którego problem badawczy to pytanie albo zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie. Mieczysław Łobocki w podręczniku metod i technik badań pedagogicznych dodaje drugą stronę tej definicji: dobry problem nie tylko pyta, ale też wyznacza cel badań i pokazuje, czego w dotychczasowej wiedzy brakuje. Problem jest więc zapisem niewiedzy, którą chcesz usunąć własnym badaniem.

Przewodnik Przemysława Ziółkowskiego dla dyplomantów porządkuje trzy pojęcia, które w pracach często się mieszają. Sytuacja problemowa to świadomość, że czegoś nie wiadomo, na przykład gdy czytasz sprzeczne wyniki badań o stresie studentów. Problem to logiczne ujęcie tej niewiedzy. Pytanie problemowe to jego językowa forma, czyli konkretne zdanie pytające, które wpisujesz do rozdziału metodologicznego. W praktyce pracy dyplomowej problem i pytanie problemowe zapisuje się jednym zdaniem, ale dobrze wiedzieć, skąd się bierze to rozróżnienie, gdy promotor pyta o „sytuację problemową”.

Z definicji wynikają trzy praktyczne wymagania. Problem zapisujesz w formie pytania, a nie zdania oznajmującego. Odpowiedź na nie ma przynieść Twoje badanie, a nie lektura podręcznika. Pytanie musi dotyczyć czegoś, co da się zaobserwować lub zmierzyć u osób, które zbadasz.

Problem badawczy a pytanie badawcze

W literaturze nie ma jednej umowy co do tych nazw. W pedagogice i naukach o zdrowiu zwykle mówi się o problemie głównym i problemach szczegółowych, a każdy z nich ma postać pytania. W psychologii i naukach o zarządzaniu, które częściej korzystają z literatury anglojęzycznej, spotkasz raczej „pytania badawcze” (research questions) i ogólny „problem” rozumiany jako zagadnienie, którym zajmuje się praca. Materiały dydaktyczne Uniwersytetu Warszawskiego wprost zaznaczają, że relacja problemu i pytania badawczego zależy od przyjętego podejścia.

Dla Ciebie wynika z tego prosta zasada: przyjmij terminologię jednego autora (lub tę, której oczekuje promotor) i trzymaj się jej w całej pracy. Jeśli piszesz „problem główny”, to dalej piszesz „problemy szczegółowe”, a nie raz „pytania badawcze”, raz „zagadnienia”, raz „cele szczegółowe”. Najbezpieczniejszy układ dla pracy dyplomowej to: problem główny jako ogólne pytanie oraz kilka problemów szczegółowych, które go rozbijają na sprawdzalne części.

Problem główny i problemy szczegółowe

Problem główny jest pytaniem ogólnym, wyprowadzonym wprost z tematu pracy. Zwykle nie da się na nie odpowiedzieć jednym wynikiem, dlatego rozbijasz je na problemy szczegółowe. Każdy problem szczegółowy dotyczy jednej zmiennej (pytanie opisowe) albo jednej pary zmiennych (pytanie o różnicę lub związek). Odpowiedź na problem główny składasz potem z odpowiedzi na problemy szczegółowe, zwykle we wnioskach.

Temat: Strategie radzenia sobie ze stresem a satysfakcja z życia studentów.
Problem główny: Czy i w jakim stopniu strategie radzenia sobie ze stresem wiążą się z satysfakcją z życia studentów?
Problem szczegółowy 1: Jaki jest poziom satysfakcji z życia badanych studentów?
Problem szczegółowy 2: Jakie strategie radzenia sobie ze stresem badani stosują najczęściej?
Problem szczegółowy 3: Czy istnieje związek między stosowaniem strategii skoncentrowanych na zadaniu a satysfakcją z życia?
Problem szczegółowy 4: Czy studenci i studentki różnią się poziomem satysfakcji z życia?

Liczba problemów szczegółowych w pracy licencjackiej to najczęściej trzy do pięciu, w magisterskiej cztery do siedmiu. Więcej nie znaczy lepiej: każdy problem szczegółowy oznacza osobną analizę, osobną tabelę w wynikach i osobny akapit w dyskusji. Lepiej mieć cztery problemy dobrze opracowane niż dziesięć, z których połowa dostaje po jednym zdaniu.

Pytania rozstrzygnięcia i pytania dopełnienia

W podręcznikach metodologii i poradnikach dla dyplomantów wyróżnia się dwa rodzaje pytań, w których formułuje się problemy. Pytania rozstrzygnięcia zaczynają się od „czy” i dopuszczają dwie odpowiedzi: tak albo nie. Pytania dopełnienia zaczynają się od „jaki”, „który”, „w jakim stopniu”, „od czego zależy” i dopuszczają wiele odpowiedzi. Ten podział ma bezpośrednie przełożenie na statystykę, dlatego opłaca się go znać.

Pytanie dopełnienia typu „jaki jest poziom” rozwiązują statystyki opisowe: średnia, odchylenie standardowe, odsetki odpowiedzi. Jak je zaprezentować, pokazujemy we wpisie o statystyce opisowej w pracy dyplomowej. Pytania rozstrzygnięcia o różnicę albo związek wymagają testu statystycznego, a więc także hipotezy, którą ten test sprawdzi.

Problem badawczy a hipoteza

Problem jest pytaniem, a hipoteza przypuszczalną odpowiedzią na to pytanie, sformułowaną przed badaniem. Każda hipoteza powinna mieć „swój” problem szczegółowy i używać tych samych pojęć. Jeśli problem pyta o staż pracy, hipoteza nie może nagle mówić o wieku. Odwrotna zależność nie obowiązuje: nie każdy problem potrzebuje hipotezy. Dla problemów opisowych hipotez zwykle się nie stawia, a materiały metodologiczne zaznaczają też, że w badaniach eksploracyjnych hipotezy często się pomija.

Najprostszy test spójności to tabela z trzema kolumnami: problem szczegółowy, hipoteza, analiza. Jeśli w którymś wierszu nie potrafisz wpisać analizy, problem jest za ogólny. Jeśli w kolumnie hipotez pojawia się zdanie, które nie odpowiada na pytanie z pierwszej kolumny, rozjechały się pojęcia. Jak zbudować dobrą hipotezę i przełożyć ją na test, opisujemy w poradniku hipoteza badawcza w pracy magisterskiej.

Jak sformułować problem badawczy krok po kroku

1. Zacznij od tematu i nazwij w nim zjawisko, które badasz, oraz grupę osób. W temacie „Wsparcie społeczne a lęk przed porodem u kobiet w ciąży” zjawiska to wsparcie i lęk, a grupa to kobiety w ciąży.
2. Przeczytaj kilka badań empirycznych na ten temat i zanotuj, co już wiadomo, a co jest niejasne lub sprzeczne. To jest Twoja sytuacja problemowa.
3. Zapisz problem główny jako pytanie łączące zjawiska z tematu: „Czy i w jakim stopniu wsparcie społeczne wiąże się z poziomem lęku przed porodem?”.
4. Rozpisz problemy szczegółowe: najpierw opisowe dla każdej zmiennej głównej, potem pytania o związki i różnice, na końcu pytania o zmienne socjodemograficzne, jeśli mają uzasadnienie w literaturze.
5. Do każdego problemu szczegółowego dopisz wskaźnik i sposób pomiaru. Gdy zmienna nie ma wskaźnika, pytanie trzeba doprecyzować. Pomoże w tym tekst o zmiennych i wskaźnikach w pracy magisterskiej.
6. Sprawdź, czy suma problemów szczegółowych odpowiada na problem główny i czy żaden nie wychodzi poza temat.

Na etapie kroku 5 przydaje się rozróżnienie zmiennej zależnej i niezależnej. W pytaniu o związek wsparcia z lękiem lęk jest zmienną zależną, a wsparcie niezależną, co wpływa na wybór analizy (więcej w tekście zmienna zależna i niezależna).

Problem badawczy: przykłady z różnych kierunków

Poniższa tabela pokazuje pełne zestawy: problem główny, problemy szczegółowe i odpowiadające im hipotezy. Problemy opisowe celowo nie mają hipotez.

Zwróć uwagę, że we wszystkich przykładach problemy szczegółowe używają tych samych pojęć co problem główny, a hipotezy tych samych pojęć co problemy. Dla każdego wiersza da się od razu wskazać test, co możesz sprawdzić w przewodniku „Który test wybrać?” w zakładce darmowe narzędzia.

Kryteria poprawnego problemu badawczego

Poradniki metodologiczne podają kilka warunków, które powinien spełnić zestaw problemów. Ziółkowski wymienia trzy: problemy wyczerpują zakres niewiedzy zawartej w temacie, uwzględniają zależności między zmiennymi i dają się rozstrzygnąć empirycznie. W praktyce dochodzą do tego wymagania językowe i organizacyjne.

• Problem jest pytaniem, na które odpowiedź przyniesie badanie, a nie lektura.
• Pojęcia w problemie da się przełożyć na zmienne i wskaźniki.
• Problemy szczegółowe razem pokrywają cały temat i nie wychodzą poza niego.
• Każdy problem szczegółowy dotyczy jednej zmiennej albo jednej zależności.
• Pytanie jest wykonalne: masz dostęp do osób badanych i narzędzie, które zmierzy zmienne.
• Pytanie ma uzasadnienie w literaturze, czyli wiadomo, po co je zadajesz.

Typowe błędy w problemach badawczych

• Pytanie definicyjne, np. „Co to jest proces adaptacji do przedszkola?”. Odpowiada na nie literatura, a nie Twoje badanie, więc pasuje do części teoretycznej.
• Pytanie normatywne, np. „W jaki sposób oceniać uczniów?”. Badanie empiryczne pokaże, jak jest, a nie jak powinno być.
• Słowo „wpływ” w badaniu jednorazowym, np. „Czy miejsce zamieszkania ma wpływ na agresję?”. Ankieta pokaże różnicę lub związek, a nie wpływ przyczynowy.
• Pytanie bez zmiennych, np. „Co ma wpływ na problemy wychowawcze w szkole?”. Nie wiadomo, co zmierzyć.
• Kilka pytań w jednym, np. „Czy wiek, płeć i staż różnicują stres i satysfakcję?”. Rozbij to na osobne problemy szczegółowe.
• Problemy niezgodne z narzędziem: problem dotyczy zachowań, a kwestionariusz mierzy tylko opinie.
• Problem zapisany jako cel („Celem jest poznanie...”). Cel i problem to dwa osobne elementy metodologii.

Ostatni błąd wynika z tego, że cel, przedmiot i problem leżą blisko siebie. Różnice między nimi i sposób ich połączenia opisujemy w tekście o tym, jak sformułować cel i przedmiot badań, a całość rozdziału metodologicznego w poradniku metodologia badań w pracy magisterskiej. Gdy problemy i hipotezy masz gotowe, wpisz je w kreatorze wyceny analizy, który zaproponuje analizy statystyczne pasujące do każdego problemu.

Najczęstsze pytania

Co to jest problem badawczy?

To pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie. Problem wskazuje, czego jeszcze nie wiadomo o badanym zjawisku, i wyznacza cel oraz zakres pracy. W pracy dyplomowej zapisujesz go w formie zdania pytającego.

Czym różni się problem badawczy od hipotezy?

Problem jest pytaniem, a hipoteza przypuszczalną odpowiedzią na nie, sformułowaną przed badaniem. Każda hipoteza odpowiada konkretnemu problemowi szczegółowemu, ale nie każdy problem wymaga hipotezy. Problemy opisowe zwykle jej nie mają.

Czy problem badawczy to to samo co pytanie badawcze?

Zależy od przyjętej terminologii. W pedagogice problemy główne i szczegółowe mają formę pytań, więc oba terminy się pokrywają. W części literatury problem oznacza ogólne zagadnienie, a pytania badawcze jego szczegółowe części. Wybierz jedną konwencję i stosuj ją konsekwentnie.

Ile problemów szczegółowych powinna mieć praca magisterska?

Najczęściej od czterech do siedmiu, w pracy licencjackiej od trzech do pięciu. Liczba wynika z tematu, a nie z wymogu formalnego. Każdy problem szczegółowy oznacza osobną analizę i osobny fragment wyników.

Czym są pytania rozstrzygnięcia i dopełnienia?

Pytania rozstrzygnięcia zaczynają się od „czy” i mają dwie możliwe odpowiedzi: tak lub nie. Pytania dopełnienia zaczynają się od „jaki”, „który”, „w jakim stopniu” i dopuszczają wiele odpowiedzi. Do pierwszych zwykle stawiasz hipotezę i liczysz test, drugie opisowe rozwiązują statystyki opisowe.