Cel i przedmiot badań w pracy magisterskiej i licencjackiej - jak je sformułować

Przedmiot i cel badań otwierają rozdział metodologiczny i zajmują zwykle kilka zdań. Właśnie dlatego łatwo je napisać źle: zbyt ogólnie, zbyt ambitnie albo tak, że cel nie ma nic wspólnego z tym, co potem rzeczywiście zbadasz. Recenzent czyta te zdania jako obietnicę i sprawdza w wynikach, czy została spełniona. Ten tekst pokazuje, czym różni się przedmiot od celu, jakie rodzaje celów wyróżniają podręczniki, jak zapisać cel w pracy licencjackiej i magisterskiej oraz jak powiązać go z problemami i hipotezami.

Przedmiot badań: czym jest

Przedmiot badań to zjawisko, które badasz, a nie ludzie, którzy biorą udział w badaniu. W poradnikach metodologicznych zebrano kilka ujęć tego pojęcia. Przewodnik Przemysława Ziółkowskiego przytacza m.in. definicję, według której przedmiot to ściśle określony wycinek rzeczywistości, będący obiektem zainteresowania danej dyscypliny, oraz uwagę, że przedmiotem są zwykle zależności między zmiennymi. W pedagogice przedmiotem są przede wszystkim procesy wychowania, nauczania i uczenia się, ich przebieg, metody i warunki.

Dla pracy dyplomowej wystarczy praktyczna reguła: przedmiot to rzeczownik opisujący zjawisko lub zależność, a osoby badane to podmiot badania (w części podręczników nazywany też obiektem badań). W pracy o stresie studentów przedmiotem jest poziom stresu i jego związek ze strategiami radzenia sobie, a nie „studenci”. To rozróżnienie promotorzy pedagogiki i nauk o zdrowiu sprawdzają bardzo często.

Przykładowy zapis: Przedmiotem badań jest poziom wypalenia zawodowego pielęgniarek oraz jego związek z systemem i stażem pracy. Badaniem objęto pielęgniarki zatrudnione w dwóch szpitalach powiatowych.

Cel badań: definicja

Cel badań mówi, do czego zmierzasz i jaki rezultat chcesz osiągnąć. Tadeusz Pilch ujmuje cel badań pedagogicznych jako poznanie rzeczywistości, zjawiska lub instytucji po to, by uzyskać wiedzę o ich stanie, przebiegu i perspektywach albo by podjąć działania na rzecz ich zmiany i poprawy. W tej definicji widać już dwie strony celu: poznawczą (dowiedzieć się, jak jest) i praktyczną (wykorzystać tę wiedzę). Inne ujęcia przytaczane w poradnikach są krótsze i mówią po prostu, że cel to określenie tego, do czego zmierza badacz.

Cel formułujesz zdaniem oznajmującym, zaczynającym się od rzeczownika odczasownikowego: poznanie, określenie, ustalenie, porównanie, diagnoza, sprawdzenie. Cel nie jest pytaniem (to rola problemu) ani przypuszczeniem (to rola hipotezy).

Przedmiot a cel badań: różnice

Rodzaje celów badań: poznawcze i praktyczne

Najczęściej spotkasz podział na dwa rodzaje celów. Zbigniew Skorny w przewodniku metodologicznym dla piszących prace z psychologii i pedagogiki (przywoływanym m.in. przez Ziółkowskiego) wyróżnia cele teoretyczno-poznawcze oraz cele praktyczno-wdrożeniowe.

• Cele teoretyczno-poznawcze dotyczą poznania określonej kategorii zjawisk i wykrycia związków, zależności i prawidłowości między nimi. Przykład: ustalenie, czy styl przywiązania wiąże się z poziomem lęku w bliskich relacjach.
• Cele praktyczno-wdrożeniowe dotyczą wykorzystania wniosków z badań w działalności wychowawczej, społecznej, zawodowej lub innej. Przykład: wskazanie grup uczniów, którym należy zaproponować zajęcia wspierające motywację do nauki.

Podział nie jest jednolity. W części opracowań cel teoretyczny i poznawczy występują osobno, w innych razem, a poradniki dla dyplomantów dodają podział na cel ogólny (główny) i cele szczegółowe. Cel ogólny wynika z tematu, a cele szczegółowe odpowiadają zwykle problemom szczegółowym. Wybierz jeden podział, powołaj się na autora, którego terminologię stosujesz, i nie mieszaj nazw.

Cel praktyczny ma jedno ograniczenie, o którym studenci zapominają: badanie musi go rzeczywiście realizować. Ankieta wśród nauczycieli nie „poprawi jakości kształcenia”, ale może dostarczyć wskazówek, jak ją poprawić. Zapis „opracowanie rekomendacji dla...” jest bezpieczny, „poprawa sytuacji...” już nie.

Jak sformułować cel badań

1. Wypisz z tematu zmienne i grupę osób badanych.
2. Zdecyduj, czy badanie ma charakter opisowy (jaki jest poziom zjawiska), porównawczy (czy grupy się różnią), czy korelacyjny (czy zmienne się wiążą). To podpowie czasownik.
3. Zapisz cel główny jednym zdaniem, np. „Celem badań jest określenie poziomu prokrastynacji akademickiej studentów i ustalenie, czy wiąże się ona z perfekcjonizmem”.
4. Rozpisz cele szczegółowe tak, żeby każdemu odpowiadał jeden problem szczegółowy.
5. Dopisz cel praktyczny, jeśli wyniki rzeczywiście mogą komuś posłużyć, np. uczelnianemu biuru wsparcia studentów.
6. Sprawdź, czy wszystko, co zapisałeś w celach, da się zrealizować Twoim narzędziem i na Twojej próbie.

Czasowniki, które dobrze się sprawdzają: poznanie, opis, określenie, ustalenie, porównanie, diagnoza, sprawdzenie, wskazanie. Czasowniki ryzykowne: udowodnienie (badanie empiryczne niczego nie dowodzi ostatecznie), wykazanie wpływu (w badaniu jednorazowym ustalasz związek, a nie wpływ), poprawa, zmiana, wdrożenie (praca dyplomowa tego nie robi).

Przedmiot i cel badań w pracy magisterskiej: przykłady

Cel badań w pracy licencjackiej: przykład

Praca licencjacka zwykle ma skromniejszy cel niż magisterska. Często wystarcza diagnoza zjawiska w jednej grupie i jedno lub dwa porównania. Promotorzy rzadziej oczekują hipotez, a częściej samych problemów. Przykład dla tematu o nawykach żywieniowych:

Przedmiot badań: nawyki żywieniowe studentów pierwszego roku.
Cel główny: poznanie nawyków żywieniowych studentów pierwszego roku oraz ustalenie, czy różnią się one u osób mieszkających z rodzicami i samodzielnie.
Cele szczegółowe: określenie częstości spożywania posiłków i produktów z poszczególnych grup; porównanie nawyków osób mieszkających z rodzicami i samodzielnie.
Cel praktyczny: wskazanie zagadnień, które warto uwzględnić w kampanii uczelnianej o zdrowym żywieniu.

W pracy magisterskiej ten sam temat zwykle rozszerzasz o zależności, np. związek nawyków żywieniowych z poziomem stresu lub z wiedzą o żywieniu, i dodajesz hipotezy. Różnica między poziomami studiów polega bardziej na liczbie i złożoności zależności niż na samej formie zapisu.

Jak cel łączy się z problemem i hipotezami

Elementy metodologii tworzą łańcuch: temat wskazuje przedmiot, przedmiot i cel wyznaczają problemy, problemy dostają hipotezy, hipotezy wskazują zmienne i analizy. Gdy jedno ogniwo nie pasuje do sąsiednich, recenzent to zauważy. Najprostszy sposób sprawdzenia to rozpisanie całości w jednym zestawieniu.

Cel szczegółowy: ustalenie, czy pielęgniarki pracujące zmianowo różnią się poziomem wypalenia od pracujących jednozmianowo.
Problem szczegółowy: Czy system pracy różnicuje poziom wypalenia zawodowego pielęgniarek?
Hipoteza: Pielęgniarki pracujące zmianowo mają wyższy poziom wypalenia niż pracujące jednozmianowo.
Zmienne: system pracy (zmienna niezależna, dwie kategorie), wypalenie (zmienna zależna, wynik skali).
Analiza: porównanie dwóch grup testem t-Studenta lub U Manna-Whitneya.

Jak zapisać problemy główne i szczegółowe, opisujemy w tekście problem badawczy: definicja i przykłady. Formułowanie hipotez i ich przekład na test omawia poradnik hipoteza badawcza w pracy magisterskiej, a dobór wskaźników tekst o operacjonalizacji zmiennych. Do celów warto wrócić na końcu pracy: we wnioskach odpowiadasz, czy zostały zrealizowane, co pokazujemy we wpisie o tym, jak napisać wnioski w pracy magisterskiej.

Jak zapisać przedmiot i cel w rozdziale metodologicznym

Przedmiot i cel zajmują zwykle jeden podrozdział, często razem. Pisz w trzeciej osobie albo w formie bezosobowej, w czasie teraźniejszym dla celów i przeszłym dla opisu tego, co zrobiono. Jeśli powołujesz się na podział celów, podaj autora w przypisie lub w nawiasie, zgodnie ze stylem cytowania Twojej uczelni. Przykładowy akapit:

Przedmiotem badań jest poziom prokrastynacji akademickiej studentów oraz jej związek z perfekcjonizmem. Głównym celem badań jest określenie nasilenia prokrastynacji akademickiej i ustalenie, czy wiąże się ona z perfekcjonizmem pozytywnym i negatywnym. Cele szczegółowe obejmują: określenie poziomu prokrastynacji w badanej grupie, ustalenie związku prokrastynacji z każdym z wymiarów perfekcjonizmu oraz porównanie nasilenia prokrastynacji u studentów pierwszego i ostatniego roku. Cel praktyczny stanowi wskazanie grup studentów, do których uczelniane biuro wsparcia może skierować warsztaty z zarządzania czasem.

Taki akapit ma około stu słów i wystarcza. Nie musisz rozpisywać definicji celu ani przedmiotu z kilku podręczników, chyba że promotor wyraźnie tego oczekuje. Ważniejsze, żeby te same cele, tymi samymi słowami, pojawiły się we wstępie pracy i żeby we wnioskach odpowiedzieć na każdy z nich.

Typowe błędy

• Osoby badane wpisane jako przedmiot badań („Przedmiotem badań są uczniowie klas 4-6”).
• Cel zapisany jako pytanie albo jako hipoteza.
• Cel sformułowany szerzej niż temat, np. „poznanie problemów polskiej szkoły” przy badaniu jednej klasy.
• Cel praktyczny, którego badanie nie realizuje („poprawa bezpieczeństwa mieszkańców”).
• Cel „udowodnienia”, że coś na coś wpływa, w badaniu ankietowym przeprowadzonym jednorazowo.
• Cele szczegółowe bez odpowiadających im problemów albo problemy bez celów.
• Inne cele we wstępie, inne w metodologii i jeszcze inne we wnioskach.

Cel i przedmiot to dwa pierwsze elementy rozdziału metodologicznego. Pełny układ tego rozdziału, od celu po metody analizy danych, opisujemy w poradniku metodologia badań w pracy magisterskiej. Jeśli cele i hipotezy masz już ustalone, możesz je wpisać w kreatorze wyceny analizy, który zaproponuje analizy statystyczne dopasowane do Twojego badania.

Najczęstsze pytania

Czym różni się przedmiot badań od celu badań?

Przedmiot mówi, co badasz: zjawisko albo zależność między zmiennymi. Cel mówi, po co to badasz i jaki rezultat chcesz osiągnąć. Przedmiot zapisujesz rzeczownikiem, cel zdaniem z rzeczownikiem odczasownikowym, np. „określenie poziomu stresu”.

Czy osoby badane są przedmiotem badań?

Nie. Osoby badane to podmiot badania, w części podręczników nazywany obiektem. Przedmiotem jest zjawisko, które u nich mierzysz, np. poziom wypalenia, a nie same pielęgniarki.

Jakie są rodzaje celów badań?

Najczęściej wyróżnia się cele teoretyczno-poznawcze, dotyczące poznania zjawisk i zależności, oraz praktyczno-wdrożeniowe, dotyczące wykorzystania wyników. W pracy dyplomowej dodaje się też podział na cel główny i cele szczegółowe.

Jak sformułować cel badań w pracy licencjackiej?

Zwykle wystarczy cel opisowy z jednym lub dwoma porównaniami, np. „poznanie nawyków żywieniowych studentów i ustalenie, czy różnią się one u osób mieszkających z rodzicami i samodzielnie”. Cel musi wynikać z tematu i dać się zrealizować Twoim kwestionariuszem.

Ile celów powinna mieć praca magisterska?

Jeden cel główny i kilka celów szczegółowych, zwykle tyle, ile problemów szczegółowych. Do tego opcjonalnie cel praktyczny, jeśli wyniki mogą komuś realnie posłużyć.