Badania ilościowe i jakościowe - różnice, przykłady i wybór do pracy dyplomowej

Wybór między badaniami ilościowymi a jakościowymi zapada zwykle bez namysłu: skoro jest ankieta, to badanie ilościowe. Tymczasem od tej decyzji zależy, jak sformułujesz problemy, ile osób zbadasz, jakie narzędzie przygotujesz i jak opracujesz wyniki. W tym tekście znajdziesz definicje obu podejść, tabelę różnic, przykłady z kilku kierunków, krótkie omówienie metod mieszanych oraz to, co wybór podejścia oznacza dla analizy danych.

Badania ilościowe: definicja

Badania ilościowe opisują rzeczywistość w kategoriach liczb. Pozwalają określić zasięg, stopień, kierunek i natężenie zjawiska oraz zależności między cechami badanych osób. Przewodnik Przemysława Ziółkowskiego dla dyplomantów podkreśla, że do takich badań trzeba wcześniej dobrze rozumieć badane zjawisko, bo pytania i kategorie odpowiedzi ustala się z góry. Typowe narzędzia to kwestionariusz ankiety, standaryzowane skale i testy, a typowy wynik to tabela z liczebnościami, średnimi, korelacjami lub wynikiem testu istotności.

Badania ilościowe stawiają zwykle pytania „ile”, „jak często”, „czy grupy się różnią”, „czy zmienne się wiążą”. Często mają hipotezy formułowane przed zebraniem danych i sprawdzane testami statystycznymi. Ich mocną stroną jest porównywalność: każdy respondent odpowiada na te same pytania w tej samej formie.

Badania jakościowe: definicja

Badania jakościowe służą pogłębionemu poznaniu i zrozumieniu zjawiska: jego przebiegu, znaczeń, jakie nadają mu ludzie, i mechanizmów, które za nim stoją. Pracuje się w nich na słowach, obrazach i obserwacjach, a nie na liczbach. Dariusz Kubinowski w monografii o jakościowych badaniach pedagogicznych omawia ich podstawy filozoficzne, metodykę i kryteria oceny, które różnią się od kryteriów stosowanych w badaniach ilościowych.

Typowe techniki to wywiad swobodny lub częściowo ustrukturyzowany, wywiad narracyjny, obserwacja uczestnicząca, analiza dokumentów osobistych i wytworów. Próba jest mała i dobrana celowo, a wyników nie uogólnia się na populację. Pytania badawcze brzmią „jak”, „w jaki sposób”, „jakie znaczenie”, a hipotez zwykle się nie stawia albo formułuje się je dopiero w toku badania.

Badania ilościowe i jakościowe: różnice

Podział nie jest sztywny. Ankieta z pytaniami otwartymi daje materiał jakościowy, a wywiad kwestionariuszowy z zamkniętymi pytaniami daje dane ilościowe. O tym, czy badanie jest ilościowe, decyduje sposób zbierania i opracowania danych, a nie sama nazwa techniki.

Badania ilościowe: przykłady

• Psychologia: związek perfekcjonizmu z prokrastynacją akademicką u 150 studentów, mierzony dwiema standaryzowanymi skalami.
• Pielęgniarstwo: porównanie poziomu lęku przed zabiegiem u pacjentów po edukacji przedoperacyjnej i bez niej.
• Fizjoterapia: związek liczby godzin pracy siedzącej z natężeniem bólu odcinka lędźwiowego w skali numerycznej.
• Zarządzanie: satysfakcja z pracy a zamiar odejścia w sieci sklepów, ankieta wśród 200 pracowników.
• Pedagogika: poziom kompetencji cyfrowych uczniów ze szkół wiejskich i miejskich, mierzony testem wiedzy.

Badania jakościowe: przykłady

• Pedagogika: doświadczenia nauczycieli wracających do pracy po urlopie rodzicielskim, wywiady z ośmioma osobami.
• Pielęgniarstwo: jak opiekunowie osób po udarze opisują pierwsze tygodnie opieki w domu, wywiady narracyjne.
• Psychologia: znaczenie, jakie młodzi dorośli nadają powrotowi do domu rodzinnego po studiach.
• Zarządzanie: jak właściciele małych firm podejmują decyzję o pierwszym zatrudnieniu pracownika.
• Praca socjalna: przebieg wychodzenia z bezdomności w historiach życia kilku osób.

Badania ilościowe w pedagogice

Pedagogika ma długą tradycję badań ilościowych, a podręcznik Tadeusza Pilcha i Teresy Bauman już w tytule rozróżnia strategie ilościowe i jakościowe. W pracach dyplomowych z pedagogiki dominuje metoda sondażu diagnostycznego z techniką ankiety, opisana szerzej w tekście metoda sondażu diagnostycznego. Mieczysław Łobocki w podręczniku metod i technik badań pedagogicznych omawia też inne metody, które dają dane liczbowe: eksperyment pedagogiczny, testy osiągnięć szkolnych, metodę szacowania (skale ocen) i metodę socjometryczną.

Typowe ilościowe tematy w pedagogice to poziom zjawiska w grupie uczniów lub nauczycieli (np. wypalenie, motywacja, kompetencje), porównania grup (szkoły wiejskie i miejskie, klasy z różnymi programami) i związki między zmiennymi (np. wsparcie rodziców a wyniki w nauce). Eksperyment pedagogiczny z pomiarem przed i po oraz grupą kontrolną jest w pracach dyplomowych rzadszy, bo wymaga dostępu do grup i czasu, ale jako jedyny pozwala wnioskować o wpływie.

Kiedy wybrać badania ilościowe, a kiedy jakościowe

• Wybierz podejście ilościowe, gdy chcesz ustalić poziom zjawiska, porównać grupy albo sprawdzić związek między zmiennymi, a zjawisko jest na tyle znane, że istnieją narzędzia do jego pomiaru.
• Wybierz podejście jakościowe, gdy zjawisko jest słabo opisane, interesuje Cię przebieg i znaczenie doświadczeń, a nie ich częstość, albo masz dostęp tylko do kilku osób.
• Kieruj się problemem badawczym, a nie wygodą. Pytanie „jak nauczyciele przeżywają pierwszy rok pracy” nie zmieni się w dobre badanie ilościowe przez dodanie skali Likerta.
• Sprawdź wymagania uczelni i promotora. Część katedr oczekuje w pracach magisterskich hipotez i testów statystycznych, co w praktyce oznacza podejście ilościowe.

Metody mieszane

Metody mieszane łączą oba podejścia w jednym badaniu. John W. Creswell w podręczniku projektowania badań opisuje m.in. strategie sekwencyjne, w których jedna faza następuje po drugiej, oraz równoległe, w których oba rodzaje danych zbiera się w tym samym czasie i porównuje wyniki. W pracy dyplomowej najczęściej spotkasz dwa układy:

1. Najpierw ankieta, potem wywiady. Ankieta wśród 120 nauczycieli pokazuje, że część z nich deklaruje wysokie wypalenie, a wywiady z kilkoma z tych osób wyjaśniają, z czego to wynika.
2. Najpierw wywiady, potem ankieta. Wywiady z kilkoma osobami pomagają ustalić, o co pytać, a na tej podstawie powstaje kwestionariusz dla większej grupy. Ten układ przypomina rozbudowane badanie pilotażowe.

Metody mieszane dają pełniejszy obraz, ale podwajają pracę: trzeba opisać dwie procedury, dwa sposoby analizy i pokazać, jak wyniki się uzupełniają. W pracy licencjackiej zwykle wystarczy jedno podejście.

Jeśli decydujesz się na metody mieszane, ustal z góry, która część jest główna. W większości prac dyplomowych główna jest część ilościowa, a wywiady pełnią rolę uzupełniającą: pokazują przykłady, wyjaśniają nieoczekiwane wyniki albo pomagają zbudować narzędzie. W rozdziale z wynikami opisujesz wtedy najpierw wyniki ankiety z tabelami, a potem wnioski z wywiadów z cytatami, a w dyskusji zestawiasz obie części i wskazujesz, gdzie się potwierdzają, a gdzie rozchodzą.

Co wybór oznacza dla analizy danych

W badaniach ilościowych analizujesz liczby. Zaczynasz od statystyk opisowych i opisu próby, potem sprawdzasz hipotezy testami. Przykładowe dane: w badaniu 150 studentów korelacja Pearsona między perfekcjonizmem negatywnym a prokrastynacją wyniosła r(148) = 0,32; p < 0,001. To związek umiarkowany: im wyższy perfekcjonizm negatywny, tym wyższa prokrastynacja. Taki wynik można zapisać w standardzie APA i porównać z innymi badaniami, a o tym, jakie miary opisu wybrać, piszemy we wpisie o statystyce opisowej w pracy dyplomowej.

W badaniach jakościowych analizujesz teksty. Transkrypcje wywiadów czytasz wielokrotnie, oznaczasz fragmenty kodami (np. „brak czasu”, „presja przełożonego”, „wsparcie rodziny”), łączysz kody w kategorie i opisujesz je z cytatami z wypowiedzi. Możesz podać, w ilu wywiadach pojawił się dany kod, np. w 9 z 12 (75%), ale to nie jest analiza statystyczna: przy kilkunastu celowo dobranych osobach takie odsetki opisują badaną grupę i nie służą do testowania hipotez.

Pośrodku są odpowiedzi na pytania otwarte w ankiecie. Jeśli zakodujesz je w kategorie (np. 1 = brak czasu, 2 = brak motywacji, 3 = inne), stają się zmienną nominalną i można je analizować ilościowo, np. w tabeli krzyżowej. Jak to zrobić, pokazujemy w tekście o kodowaniu danych z ankiety.

Jak opisać wybrane podejście w pracy

W rozdziale metodologicznym wystarczy kilka zdań: jakie podejście przyjąłeś, dlaczego pasuje do problemów badawczych i jakie ma konsekwencje dla doboru próby i analizy. Powołaj się na podręcznik, z którego bierzesz terminologię. Przykładowy akapit dla badania ilościowego:

Przyjęto ilościową strategię badań, ponieważ problemy badawcze dotyczyły poziomu prokrastynacji akademickiej oraz jej związku z perfekcjonizmem, a więc zjawisk, dla których istnieją standaryzowane narzędzia pomiaru. Dane zebrano za pomocą kwestionariuszy wypełnianych samodzielnie przez studentów. Zależności między zmiennymi oceniono współczynnikami korelacji, a różnice między grupami testami istotności, przy poziomie istotności 0,05. Ze względu na dobór dostępnych osób wnioski odnoszą się przede wszystkim do badanej grupy.

Przy badaniu jakościowym akapit wygląda inaczej: zamiast poziomu istotności opisujesz sposób doboru rozmówców, przebieg wywiadów (czas, miejsce, nagrywanie za zgodą), sposób transkrypcji i procedurę kodowania. Ostatnie zdanie o ograniczeniach uogólnień pasuje do obu podejść i recenzenci dobrze je przyjmują. Liczebność próby w badaniu ilościowym warto uzasadnić, o czym piszemy w tekście ile respondentów potrzebujesz.

Jakie dane analizujemy w serwisie

Serwis analizuje dane ilościowe: wyniki ankiet, skal i testów zapisane w pliku Excel, CSV, SPSS lub podobnym. Silnik statystyczny liczy statystyki opisowe, porównania grup, korelacje, tabele krzyżowe, regresję, rzetelność skal i analizę czynnikową. Pełnej analizy jakościowej, czyli kodowania i interpretacji wywiadów czy notatek z obserwacji, nie wykonujemy. Jeśli masz badanie mieszane, możemy opracować jego część ilościową, a część jakościową opracowujesz samodzielnie. Szczegóły zakresu znajdziesz na stronie o opracowaniu statystycznym wyników badań, a dobór analiz do Twoich hipotez podpowie kreator wyceny analizy.

Typowe błędy

• Nazwanie badania jakościowym tylko dlatego, że w ankiecie są pytania o opinie.
• Badanie jakościowe na kilku osobach, a we wnioskach uogólnienia na wszystkich nauczycieli czy pacjentów.
• Testy statystyczne liczone na danych z kilkunastu wywiadów.
• Hipotezy kierunkowe w badaniu, które ma charakter eksploracyjny.
• Metody mieszane zadeklarowane w metodologii, a w wynikach tylko jedna część opisana porządnie.

Najczęstsze pytania

Czym różnią się badania ilościowe od jakościowych?

Badania ilościowe mierzą zjawiska liczbami na licznych próbach i sprawdzają hipotezy testami statystycznymi. Badania jakościowe służą pogłębionemu zrozumieniu doświadczeń i procesów na małych grupach, a dane w postaci tekstu analizuje się przez kodowanie i interpretację.

Czy ankieta to zawsze badanie ilościowe?

Najczęściej tak, jeśli pytania są zamknięte, a odpowiedzi opracowuje się statystycznie. Ankieta z samymi pytaniami otwartymi daje jednak materiał jakościowy. O charakterze badania decyduje sposób zbierania i opracowania danych.

Ile osób trzeba zbadać w badaniu jakościowym?

Nie ma jednej liczby. W pracach dyplomowych zwykle kilka do kilkunastu osób, dobranych celowo. Często kończy się zbieranie danych, gdy kolejne wywiady nie wnoszą nowych kategorii.

Czy w badaniach jakościowych stawia się hipotezy?

Zwykle nie. Badania jakościowe częściej mają charakter eksploracyjny i opierają się na pytaniach badawczych. Hipotezy, jeśli się pojawiają, powstają w toku analizy, a nie są sprawdzane testem statystycznym.

Czym są metody mieszane?

To połączenie badań ilościowych i jakościowych w jednym projekcie, np. ankieta na dużej grupie i wywiady z kilkoma osobami, które pomagają wyjaśnić wyniki. Wymagają opisu obu procedur i pokazania, jak wyniki się uzupełniają.