Statystyka do pracy z pielęgniarstwa

Badania w pielęgniarstwie mają swoją specyfikę: zwykle opierają się na kwestionariuszu wypełnianym przez pacjentów albo personel jednego lub kilku oddziałów, łączą skalę standaryzowaną z ankietą autorską, a grupy porównawcze rzadko są równe. Jeśli przygotowujesz pracę licencjacką albo magisterską z pielęgniarstwa i masz już zebrane odpowiedzi, ta strona pokazuje, jak zwykle wygląda analiza statystyczna w pielęgniarstwie: jakie pytania badawcze się pojawiają, które testy do nich pasują i na co zwraca uwagę promotor.

Wszystkie liczby w przykładach poniżej pochodzą z przykładowych danych przygotowanych do celów ilustracyjnych. Pokazują sposób postępowania i zapisu, a nie wyniki prawdziwych badań.

Typowe tematy badań w pracach z pielęgniarstwa

Większość prac dyplomowych z pielęgniarstwa da się przypisać do kilku powtarzających się obszarów. Od obszaru zależy, jakie zmienne masz w bazie i jakie analizy będą potrzebne.

• Wiedza pacjentów, np. o chorobie, lekach, diecie lub samoopiece. Wynik to zwykle liczba poprawnych odpowiedzi w teście wiedzy, porównywana między grupami wykształcenia, wieku albo czasu trwania choroby.
• Jakość życia pacjentów z chorobą przewlekłą, po zabiegu albo w opiece długoterminowej. Tu najczęściej pojawia się kwestionariusz WHOQOL-BREF i porównanie wyników dziedzin między grupami.
• Wypalenie zawodowe i obciążenie pracą personelu pielęgniarskiego, mierzone np. kwestionariuszem MBI, z pytaniem o związek ze stażem pracy, oddziałem i systemem pracy.
• Satysfakcja z opieki pielęgniarskiej, zwykle w ankiecie autorskiej z pytaniami w skali Likerta.
• Ocena bólu (skale VAS i NRS) oraz sprawności w codziennych czynnościach (skala Barthel), często u pacjentów geriatrycznych, neurologicznych lub po zabiegu.

W każdym z tych tematów schemat jest podobny: masz kilka zmiennych wynikowych (wynik skali, punkty wiedzy, ocena bólu) i kilka zmiennych grupujących (płeć, wiek, wykształcenie, oddział, staż pracy). Dobór testu zależy od tego, jaki typ zmiennej porównujesz z jakim.

Skale standaryzowane i ankieta autorska

Promotorzy zwykle oczekują, że w pracy użyjesz przynajmniej jednego narzędzia z polską adaptacją i opisanymi właściwościami psychometrycznymi. Poniższa tabela zbiera narzędzia często spotykane w pracach z pielęgniarstwa wraz z typem wyniku i analizą, która zwykle do niego pasuje.

Polską wersję WHOQOL-BREF opisali psychometrycznie Jaracz, Kalfoss, Górna i Bączyk (2006), a polską adaptację MBI przygotował Pasikowski (opis w tomie pod redakcją H. Sęk). W rozdziale metodologicznym podaj, z której wersji narzędzia korzystasz i jak liczy się jego wynik. Wyniki dziedzin WHOQOL-BREF i podskal MBI analizuje się osobno, nie jako jedną sumę.

Jeśli ankieta autorska zawiera blok pytań mierzących jedno zjawisko (np. satysfakcję z opieki), możesz zbudować z nich wskaźnik sumaryczny i sprawdzić jego spójność. Dobrze pokazuje to wpis o tym, jaka wartość alfa Cronbacha jest dobra. Pytania z odrębnymi tematami (np. o źródła wiedzy) zostają osobnymi zmiennymi kategorialnymi.

Zmienne socjodemograficzne i opis próby

Prawie każda praca z pielęgniarstwa ma metryczkę: płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, a w badaniach personelu także staż pracy, oddział, system pracy (zmianowy lub jednozmianowy) i formę zatrudnienia. Te zmienne pełnią dwie funkcje. Po pierwsze opisują próbę, czyli pokazują, kogo badałaś lub badałeś. Po drugie są zmiennymi niezależnymi w hipotezach typu „staż pracy różnicuje poziom wypalenia”.

Opis próby to liczebności i procenty dla zmiennych kategorialnych oraz średnia z odchyleniem standardowym (albo mediana z rozstępem międzykwartylowym) dla wieku i stażu. Szczegóły zapisu znajdziesz we wpisie o tym, jak opisać badaną próbę w pracy. Częsty problem to zbyt drobne kategorie: pięć przedziałów stażu po kilka osób w każdym utrudnia porównania. Zanim zaczniesz testować, połącz kategorie w sensowne grupy (np. do 10 lat, 11-20 lat, powyżej 20 lat) i opisz to w metodologii.

Porównania grup: dwie grupy i więcej

Pytanie „czy pielęgniarki z oddziałów zabiegowych mają wyższy poziom wyczerpania emocjonalnego niż z zachowawczych?” to porównanie dwóch grup. Gdy wynik jest ilościowy i rozkład w grupach jest zbliżony do normalnego, stosuje się test t-Studenta dla prób niezależnych. Gdy rozkład jest wyraźnie skośny albo grupy są małe, częściej wybiera się test U Manna-Whitneya. Przy trzech i więcej grupach (np. trzy oddziały, trzy poziomy wykształcenia) odpowiednikami są ANOVA i test Kruskala-Wallisa, a po wyniku istotnym testy post-hoc, które pokazują, które grupy różnią się między sobą.

Skale bólu NRS i VAS oraz wyniki wąskich skal porządkowych zwykle analizuje się testami nieparametrycznymi, bo mają mało możliwych wartości i często skośny rozkład. Wyniki dziedzin WHOQOL-BREF czy podskal MBI przy większych grupach pozwalają zwykle na testy parametryczne, ale decyzja zależy od sprawdzenia rozkładu w Twoich danych. Gdy nie masz pewności, który test wybrać, skorzystaj z przewodnika „Który test wybrać?” w darmowych narzędziach.

Pytania kategorialne i test chi-kwadrat

Duża część ankiet w pracach licencjackich z pielęgniarstwa to pytania z odpowiedziami tak/nie lub z kilkoma kategoriami. Badania ankietowe tego typu analizuje się tabelą krzyżową i testem chi-kwadrat niezależności. Test odpowiada na pytanie, czy rozkład odpowiedzi różni się między grupami.

Przykładowe dane: 120 pielęgniarek, z czego 72 pracuje w systemie zmianowym, a 48 jednozmianowo. Wysoki poziom wyczerpania emocjonalnego (według przyjętego progu) wystąpił u 38 osób z pracy zmianowej (53%) i u 14 osób z pracy jednozmianowej (29%). Test chi-kwadrat daje wynik istotny, a siłę związku opisuje współczynnik V Craméra:

χ²(1, N = 120) = 6,54, p = 0,011, V = 0,23

W pracy zapiszesz to mniej więcej tak: „Wysoki poziom wyczerpania emocjonalnego istotnie częściej występował u pielęgniarek pracujących w systemie zmianowym (53%) niż u pracujących jednozmianowo (29%), χ²(1, N = 120) = 6,54, p = 0,011. Siła związku była słaba do umiarkowanej (V = 0,23)”. Najmniejsza liczebność oczekiwana w tej tabeli wynosi 20,8, więc założenie testu jest spełnione. Więcej o warunkach stosowania testu przeczytasz we wpisie o tym, kiedy stosować chi-kwadrat i jakie ma założenia.

Związki między zmiennymi: korelacje

Pytania o związek dwóch zmiennych ilościowych lub porządkowych (staż pracy a wypalenie, wiek a jakość życia, natężenie bólu a sprawność w skali Barthel) rozwiązuje korelacja. Przy rozkładach zbliżonych do normalnego i zależności liniowej stosuje się korelację Pearsona, w pozostałych sytuacjach korelację rang Spearmana. Różnice między nimi opisuje wpis korelacja Pearsona czy Spearmana.

Przykładowe dane: u 86 pielęgniarek staż pracy (mediana 11,5 roku, rozkład skośny) skorelowano z wynikiem podskali wyczerpania emocjonalnego. Ze względu na skośność stażu wybrano korelację Spearmana: ρ = 0,36, p < 0,001, 95% CI [0,16; 0,53]. To związek dodatni o umiarkowanej sile: im dłuższy staż, tym wyższy przeciętnie poziom wyczerpania. Korelacja nie dowodzi, że staż jest przyczyną wypalenia, i tak też należy to sformułować we wnioskach.

Małe i nierówne grupy

W badaniach na jednym oddziale grupy bywają bardzo nierówne: 60 kobiet i 6 mężczyzn, 40 osób z wykształceniem magisterskim i 8 ze średnim medycznym. Taki układ nie zakazuje porównań, ale wymaga ostrożności. Przy bardzo małej grupie test ma niską moc, więc brak istotności nie oznacza braku różnicy. Przy testach parametrycznych nierówne grupy zwiększają wrażliwość na różne wariancje, dlatego stosuje się wtedy test t w wersji Welcha albo ANOVA Welcha.

W tabelach krzyżowych mała próba oznacza małe liczebności oczekiwane. Przykładowe dane: 10 pacjentów z jednego oddziału i 10 z drugiego, odpowiedź „tak” u 7 i 2 osób. Wszystkie liczebności oczekiwane wynoszą 4,5 lub 5,5, czyli są poniżej typowego progu 5 dla części komórek. Zamiast chi-kwadrat stosuje się wtedy dokładny test Fishera, który daje tu p = 0,070, a więc wynik nieistotny statystycznie mimo dużej różnicy procentowej (70% wobec 20%). To typowa sytuacja, w której w dyskusji piszesz o ograniczeniu wynikającym z wielkości próby, zamiast ogłaszać brak różnicy.

Jeśli dopiero planujesz badanie, policz potrzebną liczebność przed rozdaniem ankiet. Pomoże w tym kalkulator wielkości próby dostępny w darmowych narzędziach serwisu. Gdy dane są już zebrane, czasem rozsądniej jest połączyć małe kategorie niż porównywać grupy po kilka osób.

Zgoda komisji bioetycznej i anonimizacja danych

Badania z udziałem pacjentów i personelu wymagają zwykle zgody komisji bioetycznej albo przynajmniej zgody kierownictwa placówki. To, jaka zgoda jest potrzebna dla pracy dyplomowej, określa Twoja uczelnia i komisja, do której składasz wniosek, dlatego sprawdź ich wymagania przed rozpoczęciem zbierania danych. W rozdziale metodologicznym podaj, czyja zgoda została uzyskana i że udział w badaniu był dobrowolny i anonimowy.

Dane o zdrowiu należą do szczególnych kategorii danych osobowych w rozumieniu RODO (art. 9), więc w bazie do analizy nie powinny się znaleźć imiona, nazwiska, numery PESEL, numery kartotek ani inne dane pozwalające zidentyfikować osobę. Do analizy statystycznej wystarczy numer porządkowy ankiety i odpowiedzi. Zanim prześlesz plik do analizy, usuń kolumny identyfikujące. O tym, jak przechowujemy przesłane pliki, piszemy na stronie jak działa system i bezpieczeństwo danych: dane są szyfrowane, służą wyłącznie do analizy i kasują się automatycznie po 6 miesiącach, a wcześniej możesz usunąć konto i dane w ustawieniach panelu.

Co dostajesz w raporcie

Statystyka do pracy magisterskiej z pielęgniarstwa i do pracy licencjackiej działa tu tak samo. W kreatorze wyceny opisujesz temat, zmienne i hipotezy, a system proponuje dobrane analizy. Po opłaceniu wgrywasz plik (Excel, CSV, SPSS i inne popularne formaty) w panelu i wskazujesz z listy kolumny do każdej analizy. Liczby wylicza silnik statystyczny działający tymi samymi metodami co SPSS i R, a sztuczna inteligencja niczego nie liczy.

• Pakiet „Podstawowy” zawiera opis próby, dobrane analizy oraz raport DOCX z tabelami i wykresami w standardzie APA.
• Pakiet „Rozszerzony” zawiera to samo oraz słowny opis wyników w APA i opis zastosowanych metod.

W analizach dla pielęgniarstwa najczęściej pojawiają się: charakterystyka próby, tabele krzyżowe z chi-kwadrat, porównania grup testem t lub U Manna-Whitneya, ANOVA i Kruskal-Wallis z testami post-hoc, korelacje Pearsona i Spearmana oraz alfa Cronbacha dla skal autorskich. Gdy w ankiecie są pytania otwarte do zakodowania, kodowanie i przygotowanie danych może wykonać statystyk w ramach wyceny indywidualnej. Nietypowe projekty, np. analiza przeżycia albo modele mieszane, wycenia indywidualnie statystyk. Jeśli Twoja ankieta to głównie pytania kategorialne bez skal standaryzowanych, zajrzyj też na stronę o analizie wyników ankiety.

Raport jest materiałem analitycznym: tekst pracy, w tym rozdział z wynikami i dyskusję, piszesz samodzielnie zgodnie z zasadami uczelni. Wyniki są takie, jakie wynikają z danych. Poprawki wynikające z uwag promotora wykonujemy w ramach zlecenia.

Najczęstsze pytania

Jakie testy statystyczne najczęściej pojawiają się w pracy z pielęgniarstwa?

Najczęściej są to tabele krzyżowe z testem chi-kwadrat dla pytań ankietowych, porównania dwóch grup testem t-Studenta lub U Manna-Whitneya, porównania kilku grup ANOVA lub testem Kruskala-Wallisa oraz korelacje Pearsona lub Spearmana. Dobór zależy od typu zmiennych i rozkładu wyników, a nie od tego, który test wygląda poważniej.

Czy wynik WHOQOL-BREF albo MBI można zsumować do jednej liczby?

Nie. WHOQOL-BREF ma cztery dziedziny, a MBI trzy podskale, i każdą z nich analizuje się osobno według klucza narzędzia. Sumowanie wszystkich pozycji zaciera różnice między wymiarami i jest częstą uwagą promotorów.

Co zrobić, gdy w jednej grupie mam tylko kilka osób?

Możesz połączyć małe kategorie w większe (np. przedziały stażu), zastosować test nieparametryczny albo dokładny test Fishera przy tabelach krzyżowych. W dyskusji opisz ograniczenie wynikające z małej grupy, bo brak istotności przy kilku osobach nie oznacza braku różnicy.

Czy do pracy licencjackiej z pielęgniarstwa wystarczy ankieta autorska?

Formalnie wymagania ustala uczelnia i promotor. Praca licencjacka oparta na badaniach ankietowych często korzysta wyłącznie z ankiety autorskiej i tabel krzyżowych. Dołączenie skali standaryzowanej (np. NRS albo Barthel) zwykle wzmacnia część badawczą, bo daje wynik o znanych właściwościach.

Jakie dane muszę usunąć z pliku przed wysłaniem do analizy?

Usuń wszystko, co pozwala zidentyfikować osobę: imiona i nazwiska, PESEL, numery kartotek, dokładne daty urodzenia czy adresy. Do analizy wystarczy numer porządkowy ankiety i odpowiedzi. Przesłane dane są szyfrowane i usuwane automatycznie po 6 miesiącach.