Dyskusja wyników w pracy magisterskiej - struktura według APA 7, przykład i błędy

Dyskusja wyników to część, w której pokazujesz, że rozumiesz własne badanie. Rozdział z wynikami mówi, co wyszło. Dyskusja mówi, co to znaczy, jak się ma do wcześniejszych badań, czego badanie nie rozstrzyga i do czego może się przydać. Promotorzy często oceniają poziom całej pracy właśnie po dyskusji, bo trudno ją napisać bez zrozumienia zarówno teorii, jak i statystyki. Poniżej znajdziesz strukturę dyskusji opartą na standardzie APA 7, wskazówki do każdej części i schemat akapitu, który możesz wypełnić własnymi wynikami.

Czym jest dyskusja wyników badań

Dyskusja wyników badań to interpretacja uzyskanych wyników w odniesieniu do hipotez i do literatury. Nie jest powtórzeniem rozdziału z wynikami słowami ani rozszerzoną wersją części teoretycznej. Jej zadaniem jest połączenie obu: bierzesz ustalenia z własnych danych i sprawdzasz, czy pasują do tego, co pisali inni autorzy, a jeśli nie pasują, szukasz możliwych przyczyn.

W standardzie APA dyskusja jest osobną sekcją, następującą po wynikach. W polskich pracach dyplomowych bywa osobnym rozdziałem, ostatnim podrozdziałem części empirycznej albo częścią rozdziału „Dyskusja i wnioski”. Miejsce się zmienia, ale treść jest podobna. Jeśli szukasz wskazówek do samej końcówki pracy, przeczytaj tekst o tym, jak napisać wnioski w pracy magisterskiej, bo dyskusja i wnioski pełnią inne funkcje.

Struktura dyskusji według APA 7

Podręcznik APA 7 opiera się na standardach raportowania badań ilościowych JARS (Journal Article Reporting Standards), opisanych przez Appelbauma i współpracowników w 2018 roku. Dla sekcji dyskusji standard wymienia pięć elementów. Możesz potraktować je jako plan rozdziału.

Ograniczenia badania nie są w JARS osobnym punktem, tylko częścią interpretacji i uogólniania. W pracach dyplomowych zwykle wydziela się je jednak w osobny podrozdział albo akapit, bo promotorzy chcą je zobaczyć wprost. Taki układ jest zgodny z duchem APA, o ile ograniczenia rzeczywiście odnoszą się do Twoich wyników.

Jak zacząć dyskusję wyników

Pierwszy akapit dyskusji przypomina cel badania i w kilku zdaniach odpowiada na niego, bez liczb. Czytelnik, który przeskoczył rozdział z wynikami, powinien po tym akapicie wiedzieć, co ustaliłeś. Nie zaczynaj od ponownego opisu metody ani od definicji z części teoretycznej.

Następnie omawiasz hipotezy po kolei, w tej samej kolejności co w wynikach. Najwygodniejszy jest układ, w którym każda hipoteza ma własny podrozdział albo blok akapitów: rozstrzygnięcie, porównanie z literaturą, możliwe wyjaśnienia. Ograniczenia i implikacje omawiasz na końcu, wspólnie dla całego badania.

Porównanie wyników z literaturą

To serce dyskusji. Przy każdej hipotezie wracasz do badań, które przywołałeś w części teoretycznej, i piszesz, czy Twój wynik jest z nimi zgodny. Kilka zasad ułatwia to zadanie:

• Porównuj z badaniami empirycznymi, a nie z podręcznikowymi definicjami. Zdanie „wynik jest zgodny z teorią stresu” mówi mniej niż wskazanie konkretnych badań na podobnej grupie.
• Porównuj kierunek i siłę związku, a nie samą istotność. Dwa badania z podobną korelacją mogą dać różne wartości p tylko z powodu innej liczebności prób.
• Zwracaj uwagę na różnice w populacji, narzędziu i czasie badania. Wynik uzyskany na studentach nie musi się powtórzyć wśród pracowników z długim stażem.
• Nie przywołuj w dyskusji badań, których nie było w części teoretycznej, chyba że to wyjątek uzasadniony nieoczekiwanym wynikiem.
• Nie pomijaj badań, z którymi Twój wynik się nie zgadza. Rozbieżność to dobry materiał do dyskusji, a nie powód do przemilczenia.

Gdy wynik jest zgodny z literaturą, wystarczą zwykle dwa lub trzy zdania i odwołanie do źródeł. Gdy jest niezgodny, potrzebujesz więcej miejsca na wyjaśnienie, dlaczego tak mogło się stać. Ta asymetria jest normalna.

Co napisać, gdy hipoteza się nie potwierdziła

Hipoteza niepotwierdzona nie obniża wartości pracy, o ile uczciwie ją omówisz. Typowe wyjaśnienia rozbieżności dotyczą próby (liczebność, dobór, specyfika grupy), narzędzia (inna skala niż w badaniach porównawczych, niska rzetelność), planu badania (pomiar jednorazowy, brak kontroli zmiennych zakłócających) albo samej teorii (zależność może występować tylko w pewnych warunkach). Wybierz te wyjaśnienia, które pasują do Twojego badania, i nie twórz listy wszystkich możliwych powodów.

Weźmy przykładowe dane. Hipoteza zakładała, że kobiety mają wyższy poziom zaangażowania w pracę niż mężczyźni. W badaniu wzięło udział po 40 osób w każdej grupie. Kobiety uzyskały M = 3,62 (SD = 0,78), mężczyźni M = 3,43 (SD = 0,81), t(78) = 1,07; p = 0,289; d = 0,24. Różnica poszła w oczekiwanym kierunku, ale była mała i nieistotna statystycznie.

W dyskusji takiego wyniku warto podać, jak duży efekt badanie było w stanie wykryć. Przy 40 osobach w grupie i poziomie istotności 0,05 moc wykrycia efektu umiarkowanego (d = 0,5) wynosi około 60%, a efekt wykrywany z mocą 80% musiałby mieć d około 0,63. Badanie mogło więc nie uchwycić różnicy rzędu tej, którą opisują inne prace. Uczciwy zapis brzmi wtedy mniej więcej tak:

Nie potwierdzono zakładanej różnicy w zaangażowaniu między kobietami a mężczyznami. Różnica wystąpiła w oczekiwanym kierunku, ale była mała, a liczebność grup pozwalała wiarygodnie wykryć jedynie efekty silniejsze niż umiarkowane. Wynik nie przesądza zatem o braku różnicy w populacji.

Moc testu i to, dlaczego wynik nieistotny nie dowodzi braku efektu, wyjaśniamy we wpisie błąd I i II rodzaju oraz moc testu. Jeśli planujesz badanie dopiero teraz, potrzebną liczebność oszacujesz kalkulatorem wielkości próby w zakładce darmowe narzędzia. Pamiętaj tylko, że analizę mocy przeprowadzoną po fakcie, na podstawie uzyskanego efektu, metodolodzy uważają za mało informatywną. Lepiej odwołać się do efektu, którego spodziewałeś się na podstawie literatury.

Ograniczenia badania w dyskusji

Ograniczenia pokazują, jak daleko sięgają Twoje wnioski. Opisz dwa lub trzy, które najbardziej mogły wpłynąć na wyniki, i przy każdym napisz, na czym polega problem i jaki może mieć skutek. Najczęściej są to:

• Dobór próby. Próba celowa lub dostępna z jednej placówki ogranicza możliwość uogólnienia na całą populację.
• Samoopis. Kwestionariusze mierzą to, co badani deklarują, a deklaracje mogą być zniekształcone przez chęć dobrego wypadnięcia.
• Plan przekrojowy. Jednorazowy pomiar nie pozwala ustalić kierunku zależności między zmiennymi.
• Pomiar. Niska rzetelność skali osłabia obserwowane korelacje, a kwestionariusz własny bez sprawdzonej trafności utrudnia porównania z innymi badaniami.
• Liczba testów. Przy wielu porównaniach bez poprawki rośnie ryzyko, że któryś istotny wynik jest przypadkowy.

Różnicę między trafnością narzędzia a trafnością wewnętrzną i zewnętrzną całego badania wyjaśniamy we wpisie rzetelność a trafność - czym się różnią. Ta wiedza przydaje się właśnie przy pisaniu ograniczeń.

Implikacje teoretyczne i praktyczne

Implikacje teoretyczne mówią, co Twoje wyniki dodają do wiedzy: potwierdzają wcześniejsze ustalenia na nowej grupie, podważają je albo pokazują warunki, w których zależność występuje. W pracy magisterskiej wystarczy kilka zdań, bez przesady co do znaczenia jednego badania.

Implikacje praktyczne wskazują, komu wyniki mogą się przydać i w jaki sposób. Pisz je ostrożnie i zgodnie z planem badania. Jeśli badanie było korelacyjne, możesz wskazać grupy, którym warto poświęcić uwagę, ale nie możesz obiecać, że konkretna interwencja zadziała. Przy implikacjach odwołuj się do wielkości efektu, a nie do samej istotności, bo to wielkość efektu mówi, czy różnica ma praktyczne znaczenie. Szerzej piszemy o tym w tekście wielkość efektu - dlaczego ważniejsza niż p.

Dyskusja wyników w pracy magisterskiej z psychologii

Na psychologii oczekiwania wobec dyskusji są zwykle najbliższe standardowi APA, bo prace często pisze się według wzoru artykułu naukowego. Kilka rzeczy jest tu ważniejszych niż na innych kierunkach:

• Odniesienie do teorii, a nie tylko do pojedynczych badań. Promotor oczekuje, że wynik zinterpretujesz w ramach modelu, który przyjąłeś w części teoretycznej.
• Rozróżnienie konstruktu i jego pomiaru. Jeśli wynik dotyczy skali, która mierzy tylko jeden aspekt zjawiska, dyskusja powinna to zaznaczyć.
• Uwaga na polskie adaptacje narzędzi. Porównując wyniki z badaniami zagranicznymi, sprawdź, czy użyto tej samej wersji skali i czy normy są porównywalne.
• Ostrożność w języku przyczynowym. Sformułowania „wpływa”, „powoduje”, „determinuje” są zarezerwowane dla planów eksperymentalnych lub podłużnych z odpowiednią kontrolą.
• Wyniki eksploracyjne oznaczone jako eksploracyjne. Jeśli przeprowadziłeś analizy, których nie planowałeś, napisz to wprost.

Jeśli przygotowujesz pracę z psychologii i potrzebujesz pomocy w części statystycznej, na stronie statystyka do pracy z psychologii opisujemy, jakie analizy obejmuje raport i jak wygląda współpraca. Raport zawiera policzone wyniki w standardzie APA, a dyskusję piszesz samodzielnie.

Dyskusja wyników - przykład schematu akapitu

Zamiast gotowego tekstu poniżej schemat, który pokazuje kolejność myśli w akapicie omawiającym jedną hipotezę. W nawiasach kwadratowych jest to, co uzupełniasz na podstawie własnych wyników i literatury.

[Rozstrzygnięcie hipotezy jednym zdaniem, bez liczb.] [Zgodność lub niezgodność z badaniami autorów, których przywołałeś w części teoretycznej, z odwołaniem do źródeł.] [Możliwe wyjaśnienie wyniku lub rozbieżności, oparte na różnicach w próbie, narzędziu albo teorii.] [Zastrzeżenie, jeśli wynik wymaga ostrożności, na przykład z powodu planu przekrojowego.]

Przykład wypełnienia na wymyślonych danych, wyłącznie ilustracyjny:

Hipoteza o związku wsparcia społecznego z niższym poziomem stresu została potwierdzona. Kierunek zależności jest zgodny z wynikami wcześniejszych badań studentów, choć uzyskany związek był słabszy niż w części z nich. Rozbieżność może wynikać z tego, że w niniejszym badaniu mierzono wsparcie spostrzegane, a nie otrzymywane.

Najczęstsze błędy w dyskusji wyników

• Powtarzanie liczb z wyników. Dyskusja interpretuje, więc pełne zapisy statystyk zostają w rozdziale z wynikami.
• Dyskusja bez literatury. Jeśli w dyskusji nie pada żadne nazwisko z części teoretycznej, recenzent uzna, że porównania nie było.
• Pomijanie niewygodnych wyników. Hipotezy niepotwierdzone muszą zostać omówione tak samo jak potwierdzone.
• Wyjaśnianie wszystkiego małą próbą. To ograniczenie bywa prawdziwe, ale gdy jest jedynym wyjaśnieniem każdej rozbieżności, brzmi jak wymówka.
• Nowe wyniki w dyskusji. Jeśli chcesz pokazać dodatkową analizę, umieść ją w wynikach.
• Przyczynowe wnioski z korelacji. „Wsparcie obniża stres” w badaniu korelacyjnym to nadinterpretacja.
• Ograniczenia oderwane od badania. Lista ogólnych zastrzeżeń, które pasują do każdej pracy, nie pokazuje refleksji nad własnymi danymi.

Dyskusja wymaga dobrze opisanych wyników. Jeśli rozdział z wynikami jest chaotyczny, dyskusja też taka będzie, więc zanim zaczniesz, sprawdź, czy każda hipoteza ma w wynikach jasne rozstrzygnięcie. Wskazówki znajdziesz w tekście o tym, jak opisać wyniki ankiety w pracy.

Najczęstsze pytania

Czym różni się dyskusja wyników od wniosków?

Dyskusja interpretuje wyniki, porównuje je z badaniami innych autorów, szuka wyjaśnień rozbieżności i opisuje ograniczenia. Wnioski to krótkie odpowiedzi na problemy badawcze i zalecenia praktyczne. Dyskusję piszesz przed wnioskami, bo wnioski z niej korzystają.

Jak długa powinna być dyskusja wyników w pracy magisterskiej?

Nie ma jednej normy, decydują wytyczne uczelni i liczba hipotez. Orientacyjnie dyskusja w pracy magisterskiej zajmuje od czterech do ośmiu stron, a każda hipoteza potrzebuje co najmniej kilku akapitów. Dyskusja krótsza niż jedna strona zwykle oznacza, że porównania z literaturą zabrakło.

Czy w dyskusji podaje się wyniki testów statystycznych?

Zwykle nie podaje się pełnych zapisów statystyk, bo są w rozdziale z wynikami. W dyskusji możesz przywołać wielkość efektu albo kierunek zależności, jeśli to potrzebne do porównania z literaturą. Nie dodajesz tu nowych analiz.

Co zrobić, gdy nie ma badań, z którymi można porównać wyniki?

Porównaj wyniki z badaniami najbliższymi tematycznie, na przykład na innej grupie zawodowej albo z podobnym narzędziem, i zaznacz różnice. Możesz też odnieść wynik do teorii, na której oparłeś hipotezy. Brak bezpośrednich porównań warto wskazać jako uzasadnienie dalszych badań.

Czy hipoteza niepotwierdzona to błąd w pracy?

Nie. Hipoteza jest przypuszczeniem, a badanie służy jego sprawdzeniu, więc wynik niezgodny z oczekiwaniami jest pełnoprawnym wynikiem. Ważne, by omówić go w dyskusji, wskazać możliwe wyjaśnienia i nie pisać, że różnicy na pewno nie ma.